Prawo użyteczności krańcowej Friedricha Wiesera

Inaczej niż Bawerk uważał, że o wartości danego dobra decyduje ograniczona użyteczność, więc wartość zapasów dóbr równa się iloczynowi dóbr przez ograniczoną użyteczność. Wartość przedmiotowa wymierna jest tylko stosunkiem wymiennym dóbr, zaś cena tą wartością wyrażoną w pieniądzu. Rachunek wartości można traktować jako uproszczony rachunek użyteczności. Wieser sformułował prawo wyrównywania się użyteczności. Zastrzeżenie: równość wszystkich użyteczności nie istnieje (np. nie można zrównać użyteczności samochodu i chleba). Przy rozrachunku wartości produktu między czynniki produkcji, praca i ziemia dostają udział równy ich dochodowi, gdyż nie ponoszą żadnych kosztów. Przychód kapitału, prócz zwrotu kosztów, mieści w sobie dochód, czyli procent. Jego istnienie tłumaczy jedynie produkcyjność kapitału.

Teoria pieniądza Wiesera

Pieniądz w jego ujęciu posiada podmiotową wartość wymienną, nie ma natomiast podmiotowej wartości użytkowej. Podstawą osobistej wartości pieniądza dla jego posiadacza jest użyteczność graniczna, czyli znaczenie, jakie gospodarz przypisuje ostatniej jednostce pieniężnej w swoim gospodarstwie w zależności od stanu swego dochodu i zapotrzebowania. Rozróżnia on również społeczno – gospodarczą subiektywną wartość pieniądza, wyrażającą znaczenie jego jednostek na podstawie ogólnego poziomu cen w stosunku do przeciętnego pokrycia zapotrzebowania społecznego, która ma właściwie znaczenie tylko przy analizie dobrobytu, oraz społeczno – gospodarczą obiektywną wartość pieniądza, która się wyraża w ogólnym poziomie cen. Weiser odrzuca teorię ilościową, gdyż jest ona zbyt powierzchowna. W swym rozumowaniu wychodzi od stwierdzenia, iż pieniądz jest przeznaczany na kupno dóbr, a w krańcowym przypadku na zakup dóbr konsumpcyjnych, które stanowią dochód rzeczowy członków społeczeństwa. Członkowie społeczeństwa dochód swój otrzymują w postaci dochodu pieniężnego, stanowiącego strumień środków pieniężnych, przypływających do nich w pewnym okresie czasu. Przyjmując brak zmian warunków gospodarowania, czyli niezmienność oszczędności i inwestycji, na rynku przeciwstawia się sobie suma dochodów pieniężnych oraz suma dochodów realnych. Suma dochodów pieniężnych równa się sumie dochodów rzeczowych, czyli sumie wydatków na dobra konsumpcyjne, i stosunek ten decyduje o wartości pieniądza. Jest to teoria dochodowa wartości pieniądza.

Prawo użyteczności krańcowej Friedricha Wiesera

Za cenny wkład do nauki ekonomii subiektywnej uznaje się prawo użyteczności krańcowej Friedricha Wiesera, zwane I prawem Gossena. Wieser rozwija myśl o nasycalności potrzeb człowieka i dowodzi, że w warunkach ograniczoności dostępnych zasobów trzeba przerwać proces zaspokojenia potrzeb nie w punkcie pełnego nasycenia, ale po zużyciu ostatniego dostępnego dobra i uzyskaniu ostatniej porcji użyteczności, właśnie „użyteczności krańcowej”. Kalkulacja użyteczności jest trudniejsza od szacowania wartości, jako że wartość jest po prostu formą rachunkową użyteczności. Ożywioną dyskusję wywołało wykrycie sprzeczności w kalkulacji wartości i użyteczności zapasu dóbr. Z kalkulacji wynika, że użyteczność krańcowa maleje do zera, a użyteczność całkowita rośnie aż do pojawienia się dobra o zerowej wartości krańcowej. Paradoks pojawia się podczas szacowania wartości całkowitej zapasu dóbr, tj. podczas mnożenia wartości krańcowych kolejnych dóbr przez ich użyteczności krańcowe. Okazuje się, że wartość zapasu dóbr rośnie do maksimum w połowie liczebności zbioru, a następnie spada do zera.

Użyteczność to suma zadowolenia (satysfakcji), jaką daje konsumentowi posiadanie danego dobra. Użyteczność jest miarą satysfakcji, zadowolenia, poczucia zaspokojenia potrzeby wynikającej z konsumpcji określonej ilości jednego dobra lub ich większej ilości zawartych w koszyków konsumpcyjnych. Konsument odczuwa pewien (indywidualnie określony) stopień zadowolenia z konsumpcji np. 5 szklanek soku. Mówimy wtedy o użyteczności całkowitej U osiąganej dzięki konsumpcji konkretnej ilości danego produktu w naszym przykładzie po wypicia 5 szklanek soku. Zwróćmy jednocześnie uwagę, że każda z kolejno wypijanych porcji, przynosi mu cząstkowe zadowolenie, które możemy określić jako użyteczność krańcową Uk. Użyteczność krańcowa to przyrost użyteczności całkowitej wywołany przyrostem konsumpcji o jednostkę. Inaczej mówiąc, jest to dodatkowa satysfakcja, jaką osiąga konsument ze zwiększenia spożycia o kolejną, dodatkową jednostkę. Użyteczność całkowita jest miarą satysfakcji konsumenta ze spożycia konkretnej ilości dobra X i Y. Jest więc ona uzależniona od ilości skonsumowanej ( nabytej ) ilości dobra. Podstawą tej zależności jest psychologiczne prawo mówiące, że siła wrażeń psychicznych rośnie nieproporcjonalnie do wzrostu natężenia wywołujących je bodźców, a po przekroczeniu pewnej wielkości progowej reakcja może być zerowa lub inna niż normalnie przyjęta oczekiwane. Inaczej mówiąc kolejne jednakowe przyrosty bodźca wywołują coraz słabsze reakcje na nie (por. rysunek).

Teoria kosztów alternatywnych Wiesera

Zalążkiem teorii kosztów alternatywnych jest myśl Johna Stuarta Milla, który twierdzi, że jeżeli ziemia jest używana nie do produkcji rolnej a do innych celów, np. do produkcji ogrodniczej, to wtedy renta w wysokości w jakiej występowałaby przy produkcji rolnej staje się kosztem ogrodnictwa (czyli odmiennego użytku) i wchodzi do ceny. W zasadzie Teoria kosztów alternatywnych opiera się na rozszerzonym przez klasycyzm pojęciu renty (które wynika z zagadnienia renty gruntowej). Można powiedzieć, że pełną teorię przedstawił już w 1889 r Wieser, teoria ta do literatury amerykańskiej weszła za pośrednictwem D.J. Greena (1894) i została tam rozszerzona przez H.J. Davenporta (1861 – 1931).

Wg teorii kosztów alternatywnych właściwymi kosztami są zawsze najwartościowsze utracone możliwości produkcyjne. Jak mówi Wieser właściwym kosztem wytworu jest ostatecznie użyteczność, płynąca z innego użytku danego dobra produkcyjnego, którą trzeba poświęcić, tzn. kosztem użyteczności uzyskiwanej jest użyteczność tracona. Dla robotnika kosztem jest odpoczynek, a dla przedsiębiorcy kosztami są płace, jakie robotnicy w skutek swej produkcyjności mogą otrzymać w innych zajęciach. Z punktu widzenia społecznego kosztami mogą być tylko wartości dóbr i pracy ustalone przez ich dotychczasowe użytki ponieważ tych właśnie użytków wyrzeka się społeczeństwo, jeśli te dobra skieruje się do nowych procesów produkcyjnych.

Nie można tej teorii interpretować tak aby stała się teorią wyborów, gdyż wtedy traci swój sens: wybór jeżeli nie został jeszcze zrealizowany nie jest kosztem. Przy koszcie chodzi o utratę jakiejś już istniejącej wartości przez zrealizowanie wyboru. Jeśli dany grunt był już do tej pory przeznaczony do produkcji lnu, wg czego kształtowała się jego wartość, a obecnie przeznacza się go do produkcji pszenicy to kosztem produkcji pszenicy będzie między innymi dotychczasowa wartość gruntu, wynikająca z przeznaczenia go do produkcji lnu. Jeżeli ten grunt można przeznaczyć do produkcji albo pszenicy albo jęczmienia i decydujemy się na pszenicę to kosztem produkcji pszenicy nie będzie nie realizowana dotąd możliwość produkcji jęczmienia, lecz wartość gruntu wynikająca z dotychczasowej faktycznej produkcji lnu. Zaś porównanie wartości rezultatów produkcji jęczmienia i pszenicy na tym gruncie zadecyduje o wyborze sposobu użytku.

Konsekwencje z teorii kosztów alternatywnych:

1. jeżeli jakaś rzecz może służyć tylko do jednego użytku, to wówczas nie stanowi ona kosztu alternatywnego dla tego użytku,
2. gdy może służyć co najmniej do dwóch użytków, wtedy mniej wartościowy z tych użytków (jeżeli jest bądź może być zrealizowany) stanowi podstawę do wystąpienia tej rzeczy w charakterze kosztu przy drugim użytku.

Pojęcie kosztów alternatywnych dostrzegamy także u Knut Wicksell’a (kierunek neoklasyczny sensu largo) w zagadnieniu pracy. Mianowicie uważa on, że kosztem pracy nie jest trud, lecz wypoczynek. Teoria kosztów alternatywnych stała się panującą teorią kosztów we współczesnej ekonomice. Hołduje jej także neoklasyczna szkoła z Cambridge (Alfred Marshall), która stopniowo zaczęła zarzucać klasyczną teorię realnych kosztów.