Murray N. Rothbard: Prawdziwy Milton Friedman (V)
| 16 kwiecień 2011 | Tekst pochodzi z mises.pl, autor Murray N. Rothbard, Prawdziwy Milton Friedman, Tłumaczenie: Jan Lewiński
EFEKTY ZEWNĘTRZNE
Widzimy, że w dwóch ważkich obszarach opodatkowania oraz pieniądza wpływ Miltona Friedmana był nadzwyczajny – o wiele większy niż gdziekolwiek indziej – i niemal wyłącznie tragiczny w skutkach dla czystego wolnego rynku. Jednakże, nawet na poziomie mikro, gdzie jego wpływ był mniejszy i zwykle bardziej korzystny, Friedman pozostawił dla interwencjonistów teoretyczną furtkę rozmiarów kontynentu. Utrzymuje on bowiem, że rząd jest uprawniony do ingerencji w wolny rynek gdziekolwiek tylko czyjeś działania mają „skutki zewnętrzne”. Wobec czego, gdy A zrobi coś, na czym skorzysta B, a B za to nie zapłaci, według Szkoły Chicagowskiej mamy do czynienia z „błędem” rynku, a zadaniem rządu staje się jego „skorygowanie” poprzez takie opodatkowanie B, by zapłacił A za swą „korzyść”.
Dla tegoż powodu Friedman pochwala na przykład finansowanie przez rząd nauczania – skoro na edukacji dzieci zyskują inni ludzie, rząd rzekomo jest usprawiedliwiony, gdy obciąża ich podatkami, by za te „korzyści” zapłacili. (Znów mamy tu u Friedmana do czynienia ze szkodliwym doradzaniem, mającym na celu sprawienie, by nieskuteczne państwo działało efektywniej; sugeruje on zastąpienie dysfunkcjonalnych szkół publicznych bonem edukacyjnym finansowanym przez rodziców – unikając poruszenia kwestii samej koncepcji płacenia za masową edukację poprzez podatki.)
Poza jakże istotną dziedziną kształcenia, Friedman zakreśla limit efektów zewnętrznych np. w przypadku parków miejskich. Tu martwi się on, że gdyby parki były prywatne, to ktoś mógłby cieszyć się ich widokiem z daleka, nie musząc za ten zysk psychiczny zapłacić. Dlatego zaleca wyłącznie publiczne parki miejskie. Parki wiejskie, ma wrażenie, mogą pozostać prywatne, gdyż można je tak odizolować, by zmusić wszystkich użytkowników do zapłaty.
Trudno cieszyć się z faktu, że sam Friedman postanowił ograniczyć swoją argumentację do paru wyjątków, jak edukacja czy parki miejskie, gdyż w rzeczywistości argumentacja ta może być wykorzystana do niemal każdej interwencji, dotacji i podatku. Ja, na przykład, czytam Human Action Misesa – tym samym absorbuję większą wiedzę i staję się lepszym człowiekiem. Stając się nim, oddaję przysługę innym, lecz – do licha! – nie są zmuszeni za to zapłacić! Czyż rząd nie powinien ich opodatkować i wesprzeć mnie, bo jestem tak dobry, że czytam Human Action?
Czym jest „Ekonomia Austriacka”?
Weźmy inny przykład. Czy się to podoba feministkom, czy nie, wielu mężczyznom sprawia wielką przyjemność widok dziewcząt w minispódniczkach – mimo to nic im nie płacą. Kolejny przykład efektu zewnętrznego do korekty! Czy nie powinno się opodatkować wszystkich mężczyzn, by dotowali dziewczęta noszące minispódniczki?
Mnożenie przykładów nie ma sensu; można by to robić bez końca, ujawniając zupełny absurd przenikającej chicagowski efekt zewnętrzny koncesji na etatyzm. Jedyna odpowiedź na to reductio ad absurdum, na jaką zdobyli się członkowie Szkoły Chicagowskiej, to zarzekanie się, że oni nigdy nie przyzwoliliby na tak daleko idącą interwencję rządu, choć z logiką się zgadzają. Ale, właściwie, dlaczego nie? Zgodnie z jaką regułą, jakim kryterium, zatrzymują się oni na parkach i szkołach? Rzecz w tym, że takiej zasady nie ma, co ukazuje jedynie intelektualne bankructwo oraz brak logicznego reżimu u samych podstaw najnowszej ekonomii i nauk społecznych – w tym i szkoły Friedmana.
ODDZIAŁYWANIE FRIEDMANA
Tak oto, przejrzawszy referencje Miltona Friedmana, wyłącznego przywódcy ekonomii wolnego rynku, docieramy do mrożącego krew w żyłach wniosku, że trudno uznać go w ogóle za ekonomistę wolnorynkowego. Nawet jeśli chodzi o poziom mikro, friedmanowskie zatwierdzenie teoretyczne skandalicznego ideału „konkurencji doskonałej” służy za uzasadnienie rządowej polityki antytrustowej, a zgoda na interwencje rządu w domenie opisywanej przez teorię efektów zewnętrznych mogłaby pozwolić na państwo praktycznie totalitarne, choćby nawet Friedman, pomijając zasady logiki, ograniczył jej zastosowanie do kilku jedynie sfer. Nawet tutaj jego argumentacja służy przyzwoleniu na zapewnianie przez państwo masowego dostępu do edukacji.
Lecz to sfera makro, nierozważnie oddarta od mikro przez ekonomistów pozostających od sześćdziesięciu lat w niewiedzy o dokonaniu przez Ludwiga von Misesa ich ostatecznej integracji, jest tym dziełem Friedmana, którego skutki pozostają najbardziej złowrogimi. Bowiem to Friedman ponosi znaczną część odpowiedzialności zarówno za system poboru podatków u źródła, jak i tragiczną perspektywę gwarantowanego rocznego dochodu, która powoli wyłania się na horyzoncie. Równocześnie, Friedman apelował o absolutną kontrolę państwową podaży pieniądza – kluczowego elementu gospodarki rynkowej. Kiedykolwiek państwo, z powodu kaprysu lub przypadku, powstrzymywało się od zwiększania podaży pieniądza (jak w przypadku Nixona przez kilka miesięcy w drugiej połowie 1969 roku), Milton Friedman był na miejscu, by dzierżyć sztandar inflacji. Gdziekolwiek nie spojrzymy, dostrzeżemy, że Milton Friedman nie zaleca środków przynoszących wolność, programów szkodliwych dla państwowego Lewiatana, lecz takie, których skutkiem będzie sprawniej działająca, czyli w grucie rzeczy jeszcze bardziej nieznośna, władza państwowa.
Ruch libertariański nazbyt długo dryfował na intelektualnym jałowym biegu, nie potrafiąc czynić rozróżnień, rozgraniczeń, nie potrafiąc odróżnić za pomocą rygorystycznej analizy prawdy od błędu w poglądach tych, którzy mienią się jego członkami i sprzymierzeńcami. To niemal tak, jakby każdy zabłąkany dowcipniś, który wymamrotał parę słów o „wolności” był nagle czule witany w naszych szeregach jako członek jednej, wielkiej, libertariańskiej rodziny. Wraz ze wzrostem znaczenia tego ruchu, nie możemy sobie już pozwolić na luksus intelektualnej gnuśności. Nadszedł czas, by dostrzec, kim naprawdę jest Milton Friedman. Nadszedł czas, by nazwać rzeczy po imieniu, by wreszcie nazwać etatystę etatystą.
BIBLIOGRAFIA
- Brehm, C.T. i T.R. Saving. „The Demand for General Assistance Payments.” American Economic Review 54, nr 6 (grudzień 1964).
- Fisher, Irving. The Stock Market Crash – And After. New York: Macmillan, 1930.
- Friedman, Milton oraz Anna Schwartz. A Monetary History of the United States, 1867-1960. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1963.
- Friedman, Milton, and George J. Stigler. Roofs or Ceilings? Irvington-on-Hudson, N.Y.: Foundation for Economic Education, 1946.
- Hayek, F.A. Individualism and the Economic Order. Chicago: University of Chicago Press, 1948.
- Hazlitt, Henry. Man vs. The Welfare State. New Rochelle, N.Y.: Arlington House, 1969.
- Mises, Ludwig von. The Theory of Money and Credit. Tłumaczenie angielskie H.E Batson. Indianapolis, Ind.: Liberty Classics, 1980.
- Mowat, Charles Loch. The Charity Organization Society. London: Methuen, 1961.
- Rothbard, Murray N. America’s Great Depression. Princeton, N.J.: D. Van Nostrand, 1963.
- The Great Inflationary Recession Issue: ‘Nixonomics’ Explained.” The Individualist (czerwiec 1970).
- The Guaranteed Annual Income.” The Rational Individualist (wrzesień 1969).
- What Has Government Done To Our Money? Auburn, Ala.: Ludwig von Mises Institute, 1990.
- Simons, Henry C. A Positive Program for Laissez Faire: Some Proposals for a Liberal Economic Policy. Chicago: University of Chicago Press, 1934.
- Welfare Plan of the Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints. The General Church Welfare Committee, 1960.
[1] Pierwsze wydanie niniejszego artykułu miało miejsce w 1971 roku, w The Individualist. Niektóre cytaty zostały uzupełnione, lecz wszystkie podkreślenia pochodzą z oryginalnego artykułu. Argumentacja pozostaje nadzwyczaj aktualna – przyp. red. ang.
[2] Henry C. Simons, A Positive Program for Laissez Faire: Some Proposals for a Liberal Economic Policy (Chicago: University of Chicago Press, 1934).
[3] W tym artykule ograniczam dyskusję do tematyki polityczno-ekonomicznej, omijając techniczne kwestie teorii i metodologii ekonomii. W tej ostatniej właśnie dane nam było ujrzeć najgorsze oblicze Friedmana, bowiem udało mu się przekształcić starszą metodologię Szkoły Chicagowskiej, w swym jądrze prawdziwie arystotelicznej i racjonalistycznej, w rażący i skrajny wariant pozytywizmu.
[4] Dla wyśmienitego wprowadzenia do poglądów austriackich patrz: F.A. Hayek, Individualism and the Economic Order (Chicago: University of Chicago Press, 1948), rozdz. 5.
[5] Ludwig von Mises, The Theory of Money and Credit, tłum. H.E Batson (Indianapolis, Ind.: Liberty Classics, 1980).
[6] Pozwolę sobie przytoczyć tu uroczą anegdotę o znanym przemysłowcu Charlesie F. Ketteringu. Podczas wizyty w szpitalu, przy łóżku przyjaciela, który skarżył się na rozrost rządu, Kettering powiedział: „Jim, nie martw się. Dziękuj Bogu, że nie dostajemy tyle rządu, za ile płacimy!”
[7] Milton Friedman i George J. Stigler, Roofs or Ceilings? (Irvington-on-Hudson, N.Y.: Foundation for Economic Education, 1946), s. 10.[8] Dla dalszej krytyki friedmanowsko-nixonowskiej doktryny gwarantowanego dochodu, patrz: Murray N. Rothbard, „The Guaranteed Annual Income”, The Rational Individualist (wrzesień 1969); oraz w: Henry Hazlitt, Man vs. The Welfare State (New Rochelle, N.Y.: Arlington House, 1969), s. 62-100.
[9] Rothbard poprawnie przewidział, że ta propozycja Friedmana stanie się częścią kampanii prezydenckiej w 1972. Co interesujące, a także wymowne, wysunął ją demokratyczny oponent Nixona, senator George McGovern. Wyborcy uznali, że jest to skrajnie radykalne, a McGovern poniósł w wyborach druzgocącą klęskę – przyp. red. ang.
[10] Dla empirycznej demonstracji tego związku patrz: C.T. Brehm oraz T.R. Saving, „The Demand for General Assistance Payments”, American Economic Review 54, nr 6 (grudzień 1964), s. 1002-1018.
[11] New York Times (13 kwietnia 1970).
[12] Jest to ta sama zasada, która kierowała Stowarzyszeniem Dobroczynności (ang. Charity Organization Society) w dziewiętnastowiecznej Anglii. Ta klasyczno-liberalna organizacja „wierzyła, że najpoważniejszą stroną biedy była degradacja charakteru ubogiego mężczyzny oraz kobiety. Bezkrytyczna dobroczynność pogorszyła jedynie sytuację – służąc demoralizacji. Prawdziwa działalność charytatywna wymaga przyjaźni, myśli, tego rodzaju pomocy, który odbuduje w człowieku szacunek do samego siebie i zdolność do podtrzymania przy życiu siebie i swojej rodziny.” Charles Loch Mowat, The Charity Organization Society (London: Methuen, 1961), s. 2.
[13] Welfare Plan of the Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints (The General Church Welfare Committee, 1960), s. 48.
[14] Welfare Plan, s. 1-2.
[15] Irving Fisher, The Stock Market Crash – And After (New York: Macmillan, 1930).
[16] Milton Friedman i Anna Schwartz, A Monetary History of the United States, 1867-1960 (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1963).
[17] Dla odmiennego spojrzenia na lata dwudzieste patrz Murray N. Rothbard, America’s Great Depression (Princeton, N.J.: D. Van Nostrand, 1963). Więcej o konflikcie friedmanowskiego i austriackiego postrzegania cyklu koniunkturalnego można znaleźć w: Murray N. Rothbard, The Great Inflationary Recession Issue: ‘Nixonomics’ Explained, „The Individualist” (czerwiec 1970), s. 1-5.
[18] Nieprzetłumaczalna gra słów: ang. „flat” to po polsku przymiotnik „płaski”. Angielskie „reflation” można byłoby zatem przetłumaczyć inaczej jako „wyrównanie inflacyjne” – przyp. tłum.
[19] Dokładnie tak stało się w ciągu kilku lat od publikacji niniejszego artykułu. Patrz: Murray N. Rothbard, What Has Government Done To Our Money? (Auburn, Ala.: Ludwig von Mises Institute, 1990) – przyp. red. ang.
[20] Ang. „Freedom is Slavery”. Patrz w: George Orwell, Rok 1984, tł. Juliusz Mieroszewski, Paryż, 1953 – przyp. tłum.
- Monetaryzm i Milton Friedman
- Murray N. Rothbard: Prawdziwy Milton Friedman
- Mateusz Machaj: Selektywny przegląd dorobku Miltona Friedmana
Komentuj z Facebookiem
