Monetaryzm i Milton Friedman

W szerszym, i nie do końca poprawnym, sensie monetaryzm to również doktryna ekonomiczna charakteryzująca się silnym poparciem i wiarą w skuteczność mechanizmów rynkowych i niechęcią do nadmiernej interwencji państwa w gospodarkę. Monetaryzm ogólnie biorąc jest powrotem do klasycznych, XIX-wiecznych poglądów w tej sprawie (choć jest on obecnie dużo bardziej subtelny i złożony) stojącym w ostrym konflikcie z inną szkołą ekonomiczną zwaną keynesizmem. Monetarystą jest w tym sensie zwolennik tej szkoły myślenia ekonomicznego. Monetaryzm w drugim sensie tego słowa charakteryzuje się silną wiarą w samoregulujące się mechanizmy rynkowe, odrzucaniem tych form interwencjonizmu państwowego, które wiążą się z dużym wypływem pieniądza z kasy państwa oraz postulowaniem prowadzenia stałej i przewidywalnej polityki "mocnego" pieniądza i co za tym idzie odrzucanie koncepcji "naprawiania" gospodarki przez zmiany podstawowych stóp procentowych. Trzeba jednak zauważyć, że nie każdego zwolennika wolnego rynku można określić jako monetarystę.

Monetaryzm jako współczesna szkoła ekonomiczna powstał około roku 1956. Za jego narodziny uważa się opublikowanie przez Miltona Friedmana tzw. ilościowej teorii pieniądza.

Milton Friedman (ur. 31 lipca 1912 w Nowym Jorku, zm. 16 listopada 2006 w San Francisco) – ekonomista amerykański, twórca monetaryzmu, laureat nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii w 1976 roku. Zdecydowany obrońca i propagator wolnego rynku. W książce Kapitalizm i Wolność proponował minimalizację roli rządu w gospodarce wolnorynkowej, w celu zapewnienia politycznej stabilności i wolności. Jego książka Wolny wybór odegrała wielką rolę w kształtowaniu postaw antysocjalistycznych.

Urodził się w rodzinie żydowskich imigrantów pochodzących z miejscowości Beregszász na Węgrzech (obecnie miejscowość ta leży w granicach Ukrainy i nosi nazwę Berehowe). Studiował na Rutgers University (stan New Jersey), następnie na Uniwersytecie w Chicago. Pracował w instytucjach rządowych (Komitet Zasobów Narodowych, Narodowe Biuro Badań Ekonomicznych, Departament Skarbu), w 1946 obronił doktorat na Columbia University. Od 1948 wieloletni profesor uniwersytetu w Chicago. Zaliczany do czołowych postaci chicagowskiej szkoły ekonomii.

Uznał podaż pieniądza za główny czynnik wpływający na poziom produktu narodowego brutto, inflacji przypisując jedynie rolę zjawiska pieniężnego; zalecał zwiększanie podaży pieniądza w tempie odpowiadającym wzrostowi produktu narodowego brutto, co miało zapewnić stabilizację gospodarczą.

W latach 60. prowadził dyskusję nad koncepcją Negative Income Tax (NIT), (wypracowana przez Juliet Rhys-Williams w latach 40. XX wieku), czyli nad dofinansowaniem najniżej zarabiających, jako ważnym czynnikiem stabilności gospodarki. Interwencjonizmowi państwa w gospodarkę przeciwstawiał system gospodarki rynkowej opartej na własności prywatnej, wolnej konkurencji i indywidualnej przedsiębiorczości. Atakował politykę fiskalną państwa, a szczególnie wysokie wydatki na cele socjalne, zasiłki dla bezrobotnych i ubezpieczenia społeczne, które pociągają za sobą wysokie podatki ograniczające działalność przedsiębiorstw i hamujące procesy wzrostu gospodarczego. Uznał, że ekonomiczne funkcje państwa powinny być ograniczone, a jego działalność winna się koncentrować na zapewnieniu zewnętrznego bezpieczeństwa państwa oraz na stworzeniu mechanizmu rynkowego. Proponował wprowadzenie zasady wolnego handlu międzynarodowego oraz odchodzenie od polityki protekcjonizmu celnego. Był ostrym krytykiem doktryny Keynesa.

W 1976 otrzymał nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za dokonania w zakresie analizy konsumpcji, historii i teorii monetarnej oraz za pokazanie złożoności polityki stabilizacji. Rok wcześniej Friedman przebywał w Chile, gdzie wygłosił serię wykładów na tematy gospodarcze; wkrótce rząd chilijski (pod kierownictwem generała Pinocheta) został wsparty wieloma doradcami ekonomicznymi z chicagowskiej szkoły ekonomii (grupę tych chilijskich ekonomistów nazwano Chicago Boys), a Nagroda Nobla dla Friedmana spotkała się z serią protestów przeciwników Pinocheta w Szwecji (sam Friedman nie współpracował z władzami chilijskimi).

Był członkiem zespołu doradców ekonomicznych prezydentów Nixona oraz Reagana. Tzw. reagonomikę - politykę ekonomiczną kontynuował później George Bush. W 1988 Milton Friedman został uhonorowany Prezydenckim Medalem Wolności oraz Narodowym Medalem Naukowym.

Zmarł 16 listopada 2006 roku w szpitalu w San Francisco. Przyczyną śmierci były problemy kardiologiczne.

Najważniejszą pracą w jego karierze jest „Historia pieniądza w Stanach Zjednoczonych w latach 1867-1960. Większy rozgłos przyniosły mu jednak prace pisane bardziej ideologicznym językiem tzn. „Kapitalizm i wolność”, „Wolny wybór” oraz „Tyrania status quo”. Friedman był jednym z założycieli tzw. „szkoły chicagowskiej” związanej z uniwersytetem w Chicago. Z tegoż uniwersytetu wywodzi się aż siedmiu noblistów. Ich poglądy są zgodne z nurtem, którego podstawy w „Historii pieniądza...” nakreślił Friedman. Zaprezentowane są tam podstawowe twierdzenia monetaryzmu.

Podstawowe założenia monetaryzmu

1. Stabilność sektora prywatnego

Jest to zdecydowane odcięcie się od teorii ingerencji państwa Keynesa. Monetaryści uważają, że gospodarka kapitalistyczna pozostawiona sobie zachowa niezbędną stabilność, przy pewnym akceptowanym społecznie poziomie bezrobocia. Wierzą oni w możliwość uzyskiwania równowagi gospodarczej w warunkach braku zakłóceń ze strony podaży pieniądza, traktowanej jako czynnik zewnętrzny, sterowany przez państwo. Stabilnej ścieżce niezakłóconego wzrostu gospodarczego powinien towarzyszyć stabilny strumień podaży pieniądza.

Efekt wypychania

Friedman rozpatrywał działanie tego efektu po wyizolowaniu czystego bodźca fiskalnego, nie związanego z ekspansją monetarną, a więc kiedy następuje zmiana poziom wydatków budżetowych lub obciążeń podatkowych bez zmian ilości pieniądza w obiegu. Bodziec fiskalny może zadziałać negatywnie w ten sposób, że zahamuje lub nawet obniży poziom inwestycji prywatnych – właśnie „wypychając” je z procesów gospodarki narodowej. Tylko w wyraźnie ograniczonych warunkach, zwłaszcza w okresie kryzysu lub depresji, czysta polityka fiskalna może dać pozytywne rezultaty, ale nie tylko w krótkim czasie. Negatywne skutki dotyczą zastąpienia niektórych składników wydatków prywatnych państwowymi, zmian w stopie procentowej, obniżenia poziomu zaufania sektora prywatnego i poważnych przesunięć w sektorze bogactwa społecznego (np. nacjonalizacja pewnych gałęzi przemysłu, wydatki rządowe finansuje się sprzedając obligacje – prowadzi to do szybkiego wzrostu stopy procentowej i zniechęca kapitał prywatny do inwestowania.

Monetaryści nieskuteczność polityki fiskalnej rozpatrują w aspekcie gospodarki zamkniętej i otwartej. Problem polityki fiskalnej w gospododarce zamkniętej tj. bez uwzględnienia wpływu handlu zagranicznego, trzeba uwzględnić realną więź między polityką pieniężną a fiskalną. Wiadomo, że finansowanie sektora państwowego z deficytu wpływa na podaż pieniądza „podwyższonej efektywności” w sektorze prywatnym. Monetaryści doszli do wniosku, że długookresowa równowaga w skalu makroekonomicznej wymaga równowagi zasobów pieniądza i równowagi strumieni pieniężnych, a stąd wynika potrzeba zbilansowania budżetu państwa. W gospodarce otwartej równowagę zasobów i strumieni pieniężnych trzeba uzupełnić o strumień bilansu płatniczego. Monetaryści nawołują więc do redukcji wydatków rządowych w imię szybkiej dynamiki wzrostu dochodu narodowego w długim okresie.

2. Dominacja impulsów monetarnych

w zbiorze wszystkich innych impulsów oddziałujących na proces gospodarczy. Odrzuca się twierdzenie Keynesa, że taką rolę w długofalowym procesie gospodarczym odgrywają zmiany w krańcowej wydajności kapitału. Przez impuls monetarny rozumie się zmiany w zasobie pieniądza, wywołane głównie przez zwierzchność monetarną, a więc państwo. Zdaniem monetarystów władze są w stanie kontrolować podaż pieniądza.

3. Mechanizm transmisyjny

Układ przenoszący zmiany w nominalnych i realnych bilansach pieniądza na decyzje o wydatkach. Zmiany w podaży pieniądza zmieniają strukturę portfela aktywów posiadanych przez jednostki gospodarujące. W portfelu występują walory pieniężne i niepieniężne, a wśród pieniężnych głównie gotówka i papiery wartościowe. Jeśli w pewnym okresie podaż pieniądza będzie wyższa od pożądanej przez jednostki gospodarujące, to nadmiar pieniądza będzie skierowany na pozyskanie dodatkowych walorów. Zdaniem Monetarystów te wzmożone zakupy „rozładują się” ostatecznie we wzroście cen i mogą pobudzić zjawiska inflacyjne. Friedman dowodzi, że między szczytowymi punktami zmian w podaży pieniądza a późniejszymi szczytami aktywności gospodarczej upływa 12-18 miesięcy. Podobnie bodziec w postaci dodatkowej podaży pieniądza przynosi wzrost dochodu nominalnego po 6 miesiącach. Keynesiści widzą inny skutek nadmiaru pieniądza – obniżenie się stopy procentowej i tym samym pobudzenie inwestycji i wzrost zatrudnienia. Z tych też względów mówi się, że monetaryści stosują wobec mechanizmu transmisyjnego podejście cenowe, podczas gdy keynesiści podejście inwestycyjne poprzez zmiany w stopie procentowej.

4. Relacja między siłami scalającymi i rozdzielającymi

Twierdzi się, że pomiędzy tymi siłami występuje przybliżona separacja. Wbrew założeniom neokeynesizmu, monetaryści uznają niektóre oddziaływania na proces gospodarczy za mało istotne i nieskuteczne. Za takie słabe oddziaływania uznają np. środki fiskalne. Z tego założenia wynika brak zainteresowania monetarystów wyjaśnieniem zmian krótkookresowych, zwłaszcza przewidywaniem zmian w dochodzie. Koncentrują się na badaniach zmian w zachowaniu się rynku realnych bilansów pieniężnych. Służy temu celowi ostre rozróżnianie pojęcia ogólnego poziomu cen, na który wpływa ilość pieniądza, i pojęcia cen relatywnych, czułych na wewnętrzne warunki rynkowe.

Popyt na pieniądz i jego podaż

M. Friedman głosi tezę o wysokiej stabilności wskaźnika szybkości obiegi pieniądza. twierdzi on, że popyt na pieniądz w długim okresie jest wysoce stabilny. Takie stwierdzenie jest punktem wyjścia w badaniach nad wpływem zmian w podaży pieniądza na działalność gospodarczą. Popyt na pieniądz należy traktować podobnie jak popyt na każdy inny aktyw. Popyt określają trzy czynniki: bogactwo, przychodowość zasobu pieniądza w porównaniu do przychodowości innych aktywów, preferencje i gusty właściciela. Struktura popytu na pieniądz odzwierciedla się w portfelu, w proporcjach jago aktywów. Właściciele śledzą zmiany w krańcowych stopach przychodu różnych aktywów i przerzucają się na zyskowniejsze, aż do wyrównania krańcowych stóp. W tym względzie keynesiści i monetaryści są jednomyślni. Kłócą się natomiast o zakres rozpatrywanego zbioru aktywów. Monetaryści opowiadają się za szerokim zestawem aktywów finansowych i realnych. O podaży pieniądza decyduje zachowanie się trzech czynników: zwierzchowności monetarnej, banków i ludności. To zachowanie określa bazę monetarną kraju.

Władze określają wielkość emisji i wysokość rezerw bankowych, banki dążą do maksymalizacji zysku przez utrzymywanie odpowiedniego wolumenu wkładów, ludność kieruje się głównie preferencją płynności. Banki mogą zwiększyć podaż pieniądza skupując walory finansowe i zaciągając pożyczki, co pozwala im podwyższyć poziom dopuszczalnych wkładów.

Teoria podaży pieniądza w ujęciu monetarystów podejmuje także sprawę bilansu płatniczego. Twierdzi się, że władze państwowe nie mogą w długim okresie zapewnić stałych kursów walutowych, potrzebna jest tu giętkość. W warunkach stałych kursów walutowych pojawienie się deficytu w bilansie płatniczym oznacza spadek podaży pieniądza i odwrotnie. Za nieskuteczną uznają monetaryści politykę stabilizacji stopy procentowej. Prowadzi to do szczególnie ostrych sporów z neokeynesistami, zwłaszcza na temat przyczyn kryzysów gospodarczych. Zdaniem monetarystów, przyczyną są z reguły impulsy pieniężne, a nie zmiany w realnych procesach gospodarczych.