Monetaryzm i Milton Friedman (cz. 3)

Monetaryści atakują teorię stopy procentowej w ujęciu keynesistów. Wzrost masy pieniądza obniży stopę procentową tylko w krótkim okresie, ponieważ początkowo wzrośnie dochód i popyt, zapotrzebowanie na pożyczki i zasoby płynne i jednak szybko rosnące ceny zredukują realną wartość podaży pieniądza. Ekspansja monetarna w długim okresie wywoła tylko szybki wzrost stopy inflacji.

Zarówno monetaryści jak i keynesiści podkreślają zgubny wpływ związków zawodowych nakręcających spiralę inflacyjną. Podobnie uważają, iż interwencyjna polityka ekspansji monetarnej jest często wykorzystywana przez rządy tylko dla doraźnych korzyści.

Władze gospodarcze nie znają „naturalnej” stopy bezrobocia, a nawet gdyby ją znały, nie miałyby podstaw do precyzyjnej polityki. Polityka rządu przyspieszy inflację, jeśli będzie on dążył do niższej od „naturalnej” stopy bezrobocia lub deflację, jeśli będzie dążył do wyższej stopy bezrobocia.

Friedman nie wyklucza krótkookresowej wymiany bezrobocia na inflację i postępującego z nią odchylenia faktycznego bezrobocia od stopy naturalnej. Tłumaczył to niedoskonałością przewidywań dotyczących kształtowania się cen i niepewnością co do realnych dochodów.

Ten szum to przejściowy spadek bezrobocia. Gdy przewidywania pracowników urealnią się wtedy wycofują usługi świadczone za niższą płacę realną i negocjują podwyższenie jej. Bezrobocie rośnie do poprzedniego poziomu (wzrost płacy realnej). W czasie przejściowym rośnie inflacja. Najlepiej zostawić te procesy ich własnemu biegowi – prowadzić politykę pieniężną stałego wzrostu, a wtedy gospodarka sama dojdzie do naturalnej stopy bezrobocia. Taka równowaga może być osiągnięta przy każdej stopie inflacji (również 0), natomiast zmiana tempa wzrostu podaży pieniądza początkowo daje wzrost produktu narodowego, by potem spowodować wzrost cen.

Teoria naturalnej stopy bezrobocia opiera się na założeniu długookresowej neutralności pieniądza wobec rozmiarów zatrudnienia, że system gospodarczy jest dychotomiczny. Frykcje i usztywnienia mogą zakłócić hipotetyczny długofalowy stan równowagi przy pełnym zatrudnieniu. Bezrobocie to konsekwencja blokowania płac co do ich wysokości, jak i co do mechanizmów dostosowawczych płac (długookresowe). Gospodarka wolnorynkowa nie zakłócana przez polityków gospodarczych (pieniężnych) dąży do równowagi na poziomie faktycznie pełnego wykorzystania czynników produkcji i gwarantuje społecznie akceptowalny poziom naturalnego bezrobocia (prawo Saya). Procesy przystosowawcze zaczynają się od strony zmian cen dóbr, a nie wielkości realnych.

Państwo opiekuńcze hamuje energię społeczną. Rząd nie musi wtrącać się do wszystkiego, aby gospodarka nie była w niebezpieczeństwie. Kilka ingerencji wystarczy (np. subwencje dla przedsiębiorstw). Friedman to zwolennik Smith’owskiej „niewidzialnej ręki” cel ekonomiczny może powstać w wyniku działalności gospodarczej jednostek dążących do dobra własnego. Wg Friedmana monetaryzm lepiej interpretuje rzeczywistość niż Keynsizm, bo ujawnia, że stały wzrost cen jest zawsze zjawiskiem monetarnym, jest rezultatem szybszego wzrostu masy pieniężnej niż produkcji dóbr materialnych i usług. Wg Friedmana od 20 do 30 lat wzrostu cen ma źródło w tym, że rządy drukują pieniądze, aby pokryć zwiększone wydatki państwa. Jest to posunięcie bardziej popularne niż nowe podatki, ale napędzające inflację.

Polityka pieniężna

Zdaniem monetarystów, za cel polityki pieniężnej trzeba uznać kontrolę podaży pieniądza, a więc regulację bazy monetarnej gospodarki. Taki prosty zapis celu wskazuje jednocześnie na radykalne odcięcie się od zasad polityki keynesowskiej, która za cele polityki uznawała kontrolę poziomu i struktury stopy procentowej kredytu. Kontrola podaży pieniądza zakłada konieczność zerwania z zasadą stałych kursów walutowych. Wiadomo, że w warunkach gospodarki otwartej i przy stałych kursach walutowych można kontrolować co najwyżej rozmiary kredytu, ale nie podaży pieniądza. Zdaniem monetarystów rząd może co najwyżej podtrzymywać nominalną stopę procentową. Realna stopa procentowa jest określana w znacznym stopniu przez oczekiwana stopę inflacji. Równość stopy nominalnej i realnej wystąpi tylko w mało prawdopodobnym przypadku, gdy oczekiwana stopa inflacji wyniesie zero. Zatem jedynie kontrola masy pieniądza ma stabilizujące znaczenie dla kapitalistycznej gospodarki.

Krótkookresowe ingerencje rządu mogą więcej szkodzić niż pomagać. Sterowanie podażą pieniądza ma charakter dyskrecjonalny, a więc nieciągły. Monetaryści twierdzą, że zwierzchniość może wpłynąć na poziom bezrobocia tylko w krótkim okresie stosując bodźce monetarne. Jeśli takie bodźce nie przybliżą poziomu bezrobocia do jego naturalnej stopy, to jedynym efektem w długim okresie będzie przyspieszenie inflacji. W związku z tym postuluje się zasadę ciągłości, wyrażającą się w zapewnieniu rocznej stopy podaży pieniądza w wysokości 3-5%. Pozostaje sprawa przejścia od polityki typu keynesowkiego do monetarystycznego.

Zdaniem Friedmana nie należy w okresie przejściowym dokonywać zbyt wielu ruchów ze strony władz monetarnych. Powinno się pozwolić na swobodne działanie prawidłowości pieniężnych, manipulując ostrożnie narzędziami ograniczającymi inflację, przy jednoczesnym zbliżaniu rzeczywistej stopy bezrobocia do stopy naturalnej. Ostateczny wniosek monetarystów w dziedzinie polityki pieniężnej jest prosty – trzeba wycofać się z dyskrecjonalnej polityki podaży pieniądza i stosować zasadę ciągłości działania prawa monetarnego.

O słabościach polityki fiskalnej

Szkoła neoklasyczna uznawała politykę fiskalną za efektywne narzędzie podziału dochodu narodowego, ale przeczyła możliwości jej oddziaływania na jego poziom. Keynesiści przyjęli inne założenie. Ich zdaniem, ekspansywna polityka fiskalna wywołuje wzrost globalnego popytu, który można zaspokoić, jeśli są wolne moce wytwórcze. W takich warunkach dochód narodowy rośnie. Późniejsze dyskusje neokeynesistów z monetarystami doprowadziły do pewnego kompromisu.

Dość powszechnie przyznaje się, że krzywa LM jest nachylona, a więc że istnieje pewna elastyczność popytu na pieniądz. Odpowiada to takim sytuacjom, jak niepełna redukcja inwestycji prywatnych w warunkach wzrostu wydatków rządowych i wzrost podaży pieniądza pod wpływem sprzedaży obligacji rządowych, jeśli rząd finansuje swoje wydatki za pomocą deficytu budżetowego. Uwzględnia się również inercję w skłonnościach społeczeństwa do konsumpcji.

Ciekawa dyskusja rozwinęła się na temat długotrwałości wpływu czystej polityki fiskalnej, a więc nie związanej z ekspansja monetarną. Stronnicy Friedmana zgadzają się z keynesistami, że ekspansja fiskalna może mieć pewien wpływ na wzrost dochodu narodowego, ale tylko w krótkim czasie, po którym nastąpi wypychanie w postaci zastąpienia niektórych składników wydatków prywatnych, zmian w stopie procentowej, zmian w poziomie zaufania sektora prywatnego i przesunięcia w strukturze bogactwa. Za typowy przykład wypychania uznaje się znacjonalizowanie niektórych gałęzi przemysłu.

Zdaniem monetarystów jest to marnotrawstwo, ponieważ zastąpiono wydatki prywatnych właścicieli wydatkami państwowymi. Z kolei wypychanie wystąpi także wówczas, gdy wydatki rządowe finansuje się sprzedając obligacje. Nastąpi wówczas szybki wzrost stopy procentowej, co zniechęci kapitał prywatny do inwestycji. W skrajnym przypadku, kiedy krzywa IS jest pozioma, ekspansja fiskalna nie jest w stanie zmienić stopy procentowej i wypychanie będzie kompletne. W gospodarce otwartej trzeba uwzględnić realną więź między polityką pieniężną i fiskalną. Wiadomo, że finansowanie sektora państwowego z deficytu wpływa na podaż pieniądza w sektorze prywatnym. Monetaryści doszli do wniosku, że długookresowa równowaga w skali makroekonomicznej wymaga równowagi zasobów pieniądza i równowagi strumieni pieniężnych. Stąd wynika potrzeba zbilansowania budżetu państwa. W gospodarce otwartej równowagę zasobów i strumieni pieniężnych trzeba uzupełnić o strumień bilansu płatniczego.

Friedman nawiązuje tu do modelu IS/LM, pierwszy raz wyprowadzonego przez Sir Johna Hicksa i Alvina Hansena, który był używany od 1937.

Krzywa IS przesuwa się w prawo, powodując wzrost stopy procentowej i wzrost PKB.

Model IS-LM można przedstawić na wykresie w postaci dwóch przecinających się krzywych w pierwszej ćwiartce układu współrzędnych. Oś pozioma reprezentuje dochód narodowy lub realny produkt krajowy brutto i oznaczana jest Y. Oś pionowa oznacza realną stopę procentową i.

Krzywa IS reprezentuje punkty równowagi pomiędzy oszczędnościami a wydatkami na inwestycje ("Investment/Saving equilibrium"). Od 1937 roku zmieniono jej znaczenie, obecnie stanowi ona punkty równowagi, w których całkowite wydatki (wydatki na konsumpcje + zaplanowane prywatne inwestycje + wydatki rządowe + eksport netto) równają się produktowi gospodarki (równoważne z produktem krajowym brutto). Poziom realnego produktu krajowego brutto jest determinowany przez poziom stopy procentowej.

Krzywa LM jest dodatnio nachylona, reprezentuje ona sytuacje na rynku finansowym i monetarnym. Przedstawia ona kombinacje stopy procentowej i realnego PKB dla których rynek pieniężny jest w równowadze. Skrót LM oznacza "Liquidity/"Money supply"

W zamkniętej gospodarce krzywa IS opisana jest przez następujące równanie:Y=C(Y-T)+I(r)+G, gdzie Y oznacza PKB, c(Y-T) – wydatki konsumentów (jako funkcja dochodu do dyspozycji), I(r) oznacza inwestycje jako funkcja realnej stopy procentowej, G oznacza wydatki rządowe i T jest poziomem podatków. W tym równaniu wartości G i T są podane z zewnątrz (są zmiennymi egzogenicznymi).

Krzywa LM opisana jest równaniem M/P=L(r,Y), gdzie M/P oznacza realną podaż pieniądza, L jest funkcją stopy procentowej (r) oraz dochodu (Y) i oznacza popyt na pieniądz. Aby model ten przedstawiał gospodarkę otwartą należy do równania krzywej IS dodać eksport netto (X-M) = eksport – import.