Mateusz Machaj (cz. 6): Selektywny przegląd dorobku Miltona Friedmana

[18] Zob. Temin 1977. Temin nie ma satysfakcjonującej alternatywy, ale pokazuje, że patrzenie na Wielką Depresję od strony spadku podaży pieniądza jest zbyt wąskim podejściem. Temin pokazuje przykładowo, że mimo iż nominalnie podaż pieniądza spadała, to realnie tak nie było. Dodajmy także istotny fakt, że baza monetarna w trakcie kryzysu została przez Fed zwiększona, a nie zmniejszona. Nie można zatem twierdzić, że amerykański bank centralny celowo chciał zmniejszać podaż pieniądza, skoro pieniądz silnej bazy był przez niego zwiększany.

[19] Zob. Rothbard 2000; Hayek 1966; Robbins 1937a.

[20] Te oczywiście nigdy nie rozwiązują się same, lecz muszą zrobić to ludzie. I mogą je rozwiązywać albo w oparciu o metody dobrowolne, albo przymusowe.

[21] Nie jest to żadna uszczypliwa uwaga. Wynika to z faktu, że Hayek był oczytany w literaturze z różnych stron świata, w przeciwieństwie do swoich słuchaczy w Londynie. Dlatego Hicks zaznaczył, że chociaż mówił on po angielsku, to nie była to angielska ekonomia. Oprócz tego Hayek był typem naukowca, który formułuje myśli w dosyć niejasny sposób (co sam przyznał). Głównie dlatego mamy dzisiaj więcej ekonomistów, którzy próbują pokazać, co Hayek miał na myśli, niż ekonomistów, którzy rozwijają jego jakiś rdzenny paradygmat.

[22] Co zauważa sam Mark Blaug: „Zdumiewające jest to, że większość współczesnych studentów makroekonomii nigdy nie słyszała o Misesie, a nazwisko Friedrich von Hayek obiło im się tylko o uszy. Jednym z mistrzowskich posunięć Keynesa w Ogólnej teorii było to, że rzadko kiedy odwoływał się do Hayeka i austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego, teorii, której podstawy atakował. Efektem tego ataku było obalenie tej teorii” (kursywa dodana, Snowdon i Vane 2003, s. 437). Stanowisko Blauga jest tyleż zaskakujące, co zastanawiające – czy krytykowanie przeciwnika przez nieodwoływanie się do niego jest przykładem mistrzostwa naukowego czy mistrzowskiej manipulacji?

[23] Friedmanowska ocena Keynesa radykalnie różni się od tej w wykonaniu Hayeka. Friedman wyraźnie wychwala Brytyjczyka jako wybitnego naukowca. Tymczasem, zdaniem Austriaka, Keynes był bardzo kiepsko oczytany w teorii ekonomii i raczej słabo zorientowany w jej meandrach. „Choć Keynes był oczytany w wielu dziedzinach, poziom jego edukacji ekonomicznej był dość wąski. (…) Obawiam się, że musimy przyznać, iż zanim zaczął rozwijać własne teorie, nie był ani dobrze wyszkolonym, ani wnikliwym teoretykiem. Zaczynał od bardzo podstawowej ekonomii Marshalla, a to, co było rozwinięte przez Walrasa, Pareto, szkołę austriacką i szwedzką, było dla niego zamkniętą księgą. Mam powody wątpić, że w pełni opanował teorię handlu międzynarodowego; nie sądzę, by kiedykolwiek systematycznie przeanalizował teorię kapitału i nawet jego punkt wyjścia, teoria pieniądza – później obiekt jego krytyki – wydaje się, że była bardzo prostym równaniem wymiany teorii ilościowej niż bardziej zaawansowanym wariantem sald gotówkowych Alfreda Marshalla”, (Hayek 1966, s. 284–285). Dodajmy, że Hayek był przyjacielem Keynesa i osobą, która nigdy nie atakowała bezpardonowo przeciwnika, a na pewno nie stosowała argumentów ad personam. Hayek znał dokładnie prace swojego oponenta i wielokrotnie z nim osobiście dyskutował. Friedman tymczasem nie miał z nim praktycznie żadnej styczności. Ten pierwszy wydaje się więc zdecydowanie lepiej przygotowany do oceny kompetencji Keynesa.

[24] Zob. wywiad, w którym Friedman zaznacza, że wybitność Keynesa polega na tym, że odrzucił tezy Misesa i Hayeka: Snowdon i Vane 2003, s. 175.

[25] Dlatego powszechne i modne przedstawianie Friedmana i Keynesa jako przeciwników jest błędnym uproszczeniem. Po pierwsze dlatego, że Friedman uważa się za swoistego kontynuatora Keynesa. Po drugie dlatego, że, podobnie jak Keynes, widzi zastosowanie dla interwencjonistycznej polityki antycyklicznej. Jak błyskotliwie podkreśla Lucas: „W tym sensie – mówię i o monetarystach, i keynesistach – zgoda została wypracowana: powinniśmy stabilizować poziom wydatków i kwestią sporną jest tylko szczegół o to jak najlepiej tego dokonać. Podejście Friedmana oznacza odrobinę mniej rządowej interwencji niż podejście Keynesa, ale podkreślam – odrobinę” (kursywa dodana, Lucas 2004, s. 24).

[26] I zdawał sobię na przykład sprawę z tego, że często programy rządowe na rzecz handlu są kamuflażem dla zwiększania regulacji. Tak sądził o NAFTA (Friedman 1991, s. 6). Zapewne jeszcze gorsze zdanie miał o UE.

[27] Zauważmy, że klasyczni liberałowie chcieli ochrony własności przez państwo, a nie jej definiowania.

[28] Co zauważa rozwijany w tradycji chicagowskiej nurt ekonomii dobrobytu. Zob. Demsetz 1967.

[29] W tym eseju sam Friedman błyskotliwie wskazuje na własną „schizofrenię” (s. 47), gdy zmienia zdanie co do tego, jak powinien wyglądać przyrost podaży pieniądza. W rzeczywistości mógłby dodać do swojej „schizofrenicznej noty” jeszcze aneks, gdyż niedawno zaproponował zamrożenie podaży M0 i utrzymywanie jej na stałym poziomie (Friedman 2006). Nie oznacza to jednak, że sprzeciwił się nagle idei zwiększania podaży pieniądza, lecz to, że chciałby, aby przyrost dokonywał się przez kreację pieniądza przez banki (to znaczy – M0 pozostawałoby stałe, ale malałby poziom rezerw i rosłaby podaż pieniądza M3).

[30] Zobacz na przykład jego wcześniejsze stanowisko (Friedman 1982, rozdział 6), później zrewidowane we Free to Choose.

[31] Ale to można przecież osiągnąć bez bonu za pomocą ulgi podatkowej.

[32] Argument przeciwny, że szkoły poddane są kontroli, i bez bonu jest poprawny, ale należy pamiętać, że w momencie, w którym poza koncesjonowaniem tych szkół doszłoby finansowanie, wtedy kontrola z pewnością by się wzmocniła. Wynika to z prostego faktu, że jeśli państwo przeznaczałoby swoje fundusze na takie szkoły (w poprzednim wypadku tego nie robi), to miałoby dodatkowy bodziec do zwiększenia tej kontroli. Sam Friedman (Friedman 1990, s. 165) zauważa, że, aby zapobiegać oszustwom, potrzebna jest kontrola szkół, które otrzymują bon.

[33] Z państwowego finansowania cieszą się przedsiębiorcy, którzy w ramach wolnego rynku sami musieliby partycypować w szkoleniu pracowników.

[34] Doskonałą krytykę negatywnego podatku dochodowego przeprowadził jego były zwolennik, Henry Hazlitt (Hazlitt 1969, s. 84–100). Hazlitt kończy swoje rozważania dotyczące polityki socjalnej prostą, ale istotną konkluzją: receptą na walkę z biedą jest produkcja (s. 95).