Kierunki w teorii organizacji i zarządzania (VII)

Przedstawię więc dwie koncepcje futurologiczne: pierwsza – to próba ustalenia elementów kultury organizacyjnej w epoce elektronicznej na tle znanych już tendencji historycznych epoki gospodarki rolnej i przemysłowej (Kieżun, 1992), druga – to amerykańskie przewidywania modelu przedsiębiorstwa XXI wieku, opracowane przez The Wharton School of the Unversity of Pennsylvania w Filadelfii w 1993 r. (Wind J., 1993).

Wg koncepcji pierwszej tradycje i postawy związane z kulturą rolniczą małych rodzinnych gospodarstw zanikają w społeczeństwach wysoko rozwiniętych, w których ludność rolnicza stanowi mniej niż 5% całości. Należy dodać, że w tych społeczeństwach następuje proces uprzemysłowienia kultury rolnej i stąd ujednolicenie obrazu kultury organizacyjnej w skali kraju. Istnieją jednak olbrzymie obszary kuli ziemskiej, na których ludność rolnicza stanowi 90% społeczeństwa, a uprawa ziemi nie zmieniła się prawie od stuleci. Są również kraje dość już rozwinięte jak Polska, w której ludność rolnicza stanowi więcej niż jedną trzecią społeczeństwa, a stopień industrializacji produkcji rolnej nie odpowiada jeszcze standardom krajów wysoko rozwiniętych. Dlatego też w skali globalnej organizacyjna kultura prymitywnego rolnictwa odgrywa stale dużą rolę i proces transformacji kulturowej nie jest jeszcze zakończony.

W klasyfikacji ONZ występują trzy grupy krajów charakteryzowane ze względu na poziom wskaźnika HDI (Human Development Index), obejmującego wielkość indywidualnej siły nabywczej , średnią długość życia i wskaźnik wykształcenia (lata nauki i procent alfabetyzacji). Jest to grupa krajów rozwiniętych, semirozwiniętych i nierozwiniętych. Kraje semirozwinięte mają szanse wejścia w XXI wieku do grupy pierwszej, wkraczając już do ery elektronicznej.

Charakterystyka przedsiębiorstwa XXI wieku

1. Wizja - długofalowa perspektywa. Przedsiębiorstwo XXI wieku musi być nastawione na szybką, niezależną i odpowiedzialną działalność wszystkich swoich pracowników. W związku z tym muszą oni mieć jednakową ugruntowaną świadomość długofalowej perspektywy działania przedsiębiorstwa, wiedzieć do czego się dąży i akceptować tę strategię. Jest to koncepcja zgodna z ideą "zarządzania przez nadzieję" - managament by hope – (Kieżun, 1991). Pracownicy mają wizję przyszłości przedsiębiorstwa i swojego osobistego sukcesu w jego ramach. Nadzieja na powodzenie w przyszłości ma dużą wartość motywacyjną. Oczywiście, wizja przyszłości nie stoi w sprzeczności z dążeniem do sprawności i realizacji założonych celów.
2. Zintegrowana, ogólnofunkcjonalna struktura. Tradycyjna struktura organizacyjna dzieli działalność według funkcji: finansów, marketingu, badań, polityki personalnej itd. Nowoczesność - to pełna integracja działalności w ramach struktury macierzowej
3. Płaska, zdecentralizowana struktura. Zmniejszenie wertykalnej hierarchii i delegowanie uprawnień na niższe szczeble umożliwi zwiększenie zainteresowania zespołów niższego szczebla i obniżenie kosztów administracji. Bogatą argumentację tej koncepcji przedstawiam w rozdziale 11. Należy tu jedynie podkreślić powszechność akceptacji tej tezy, szeroko realizowanej w sprawnych przedsiębiorstwach.
4. Globalna organizacja. Jesteśmy świadkami postępującego rozwoju międzynarodowych powiązań gospodarczych, politycznych i kulturalnych. Następuje szybki proces globalnego umiędzynarodowienia kapitału, rozwoju światowej produkcji, handlu i usług, równolegle ze stale rozwijającymi się formami współdziałania gospodarczego i politycznego, poprzez tworzenie różnych stałych form międzynarodowych zrzeszeń.
5. Sieciowa struktura aliansów. W przedsiębiorstwie XXI wieku wygra koncepcja, że nieopłacalne jest utrzymywanie samodzielnych funkcjonalnych jednostek marketingu, finansów, badań, dystrybucji itd. Wraz z przewidywaną integracją komórek funkcjonalnych powstaną horyzontalne powiązania między nimi, również konkurencyjnymi przedsiębiorstwami w zakresie poszczególnych funkcji. Globalne przedsiębiorstwo będzie miało np. wspólną centralę zbytu z innymi przedsiębiorstwami w poszczególnych krajach.
6. Organizacja bazująca na informacji technologicznej. Podstawą konkurencji będzie nowa technologia produkcji, a nie wydajność parku maszynowego, jak dotychczas. Różne komputerowe sieci informacyjne, sztuczna inteligencja, umożliwią usprawnienie produkcji.
7. Organizacja nastawiona na wszystkich partnerów. Duże przedsiębiorstwo nie może działać w izolacji od społecznych potrzeb i zadań. Kierownictwo powinno obdarzać specjalną uwagą swoich akcjonariuszy, ale interesy innych partnerów również powinny być przedmiotem jego zainteresowania. Firmy będą odgrywały aktywniejszą rolę w popieraniu kulturalnych, naukowych i innych stowarzyszeń nie nastawionych na zysk (non profit organizations). Przewiduje się zwiększenie roli przedsiębiorstw w popieraniu rządowych i terenowych organizacji, grup etnicznych, mniejszości narodowych. Z tą działalnością wiąże się sprawa etyki zawodowej, zgodnie z zasadą, że wielkie globalne firmy winny propagować i rozwijać we wszystkich krajach najwyższe standardy etyczne.
8. Elastyczna, adaptacyjna, podatna na zmiany organizacja. Przedsiębiorstwo XXI wieku musi być podatne na szybkie zmiany w dostosowaniu się do rynku i otoczenia. Uzyska się to poprzez permanentne, praktyczne szkolenie personelu i wyrabianie zmysłu samoanalizy.
9. Organizacja nastawiona na klienta. Satysfakcja klienta będzie w dalszym ciągu głównym hasłem marketingu. Realizacja żądań klienta będzie zadaniem sprawnej firmy.
10. Nastawienie na globalną jakość. Nie tylko jakość produktu będzie obiektem starań, ale jakość całej działalności przedsiębiorstwa. Można mieć satysfakcje, że polskie prakseologiczne hasło „Wyzwalaj doskonałość z każdego poczynania” zostało tu w pełni akceptowane, jako postulat XXI wieku.
11. Organizacja nastawiona na szybkość działania. Jest to koncepcja tzw. high speed management – szybkie wprowadzanie nowych produktów. Wiek produktu staje się coraz krótszy, bo podstawową strategią konkurencji staje się innowacja, ulepszony lub nowy produkt, względnie jego substytut. Chodzi o to, ażeby czas od koncepcji nowości do wdrożenia był jak najkrótszy. Sprzyja temu również model produkcyjny „just-in-time”, niezwykle precyzyjnych dostaw materiałowych, eliminujących czas oczekiwania w procesie produkcji.
12. Innowacyjna i przedsiębiorcza organizacja. Stwierdzono, że wielkie kompanie są stabilne i sprawne, ale mało innowacyjne. Najwięcej nowości ukazuje się w małych, elastycznych, bazujących na modelu przedsiębiorczości, nieledwie rzemieślniczych, firmach. Ta sytuacja powinna ulec zmianie w XXI wieku. Duże, globalne organizmy muszą się stać innowacyjnymi, elastycznymi i szybkimi w działaniu projektowym.

Podsumowanie

1. Uproszczony teoretyczny model rzeczywistości, określający prawidłowości w niej występujące, ułatwia osiągnięcie celów działania ludzkiego. Teorie zarządzania, mające być tymi modelami, zostały zbudowane metodą indukcyjno-dedukcyjną na podstawie zweryfikowanego doświadczenia i badań naukowych.

2. Poszczególne teorie formułują dyrektywy praktyczne o charakterze bezwzględnym lub względnym w formie określenia metod organizacji lub technik wykonawczych. Kierownik, znając różne warianty teoretycznych zaleceń, dokonuje sam wyboru metody działania opierając się na swoim doświadczeniu.

3. Podejście systemowe, zdefiniowane poprzez schemat zintegrowanego zarządzania przedsiębiorstwem, wykorzystuje twórczo pięć głównych podejść do sprawnego zarządzania: formalnego (naukowa organizacja pracy), humanistycznego (szkoła "human relations"), społeczno-politycznego, sytuacyjnego i ekonomicznego.

4. Podejście systemowo-informatyczne powstało jako nadbudowa nad współczesną bazą technologiczną, odznaczają się szybkim rozwojem metod przekazywania i przetwarzania informacji, automatyzacją, robotyzacją i globalizacją produkcji oraz obrotu towarowego. Jest ono swoistą próbą syntezy dotychczasowych teorii, wykorzystującą ich różnorodne zalecenia, zgodnie z zasadą podejścia sytuacyjnego.

5. Podejście systemowo-informatyczne traktujemy jako:

a) postawę metodologiczną,

b) konkretną metodę stosowania procedury systemowej w procesie zarządzania.

6. Wyróżniamy trzy główne cechy systemowej postawy metodologicznej:

A. Organizacja jest celowym systemem składającym się z wielu części (podsystemów)...

B. Istnieje zjawisko wzajemnej współzależności wszystkich części organizacji i otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego.

C. W toku preparacji decyzji konieczne jest widzenie przedziału wielkości (np. z punktu widzenia sprawności całości), jak i przedziału czasu (z punktu widzenia efektu w przyszłości).

7. Wyróżniamy następujące typowe metody zarządzania w podejściu systemowo-informatycznym:

- dobór kadry zgodnie z zasadami podejścia humanistycznego, z naciskiem na twórczą, kreatywną postawę i kwalifikacje techniczne,

- sformalizowane działania poprzez banki programów, matematyczne metody podejmowania decyzji i procedurę analizy systemowej, ale jednocześnie z ramowością instrukcji dla działań nierutynowych,

- szeroka specjalizacja, wielozawodowość,

- kontrola wg schematu humanistycznego, z rozwojem kontroli automatycznej i samokontroli,

- bogactwo form partycypacji,

- różnorodność struktur organizacyjnych z preferencją płaskich struktur organicznych,

- bezpośredniość i partnerstwo w stosunkach przełożony-podwładny,

- stereotyp człowieka nawiązującego do kompleksowej natury ludzkiej, z naciskiem na racjonalność działania.

8. Historyczna transformacja kultury organizacyjnej uzależniona jest od charakteru produkcji i środków produkcji. Wyróżniamy specyfikę kultury rolniczej prywatnego, małego, rodzinnego gospodarstwa, kultury przemysłowej i kultury elektronicznej.

9. Kultura rolnicza wykształciła tradycyjny, stabilny system, mało podatny na innowację i kształtujący spokojny rytm indywidualnej pracy, nie nastawionej na maksymalizację zysku i wydajności, z liberalnym podejściem do spraw punktualności.

10. Kultura przemysłowa doprowadziła do daleko posuniętej racjonalizacji pracy zespołowej i struktur biurokratycznych. Wykształciła też syndrom wydajności i zysku, nastawiając się na precyzyjne planowanie i innowacyjność. Wykształciła też podejście demokratyczne z daleko posuniętą partycypacją w procesie podejmowania decyzji. Szybki rozwój techniki doprowadził do automatyzacji, robotyzacji i rewolucji w komunikacji. Jednocześnie wykształciły się struktury państw narodowych i rozwinęło się poczucie narodowe.

11. Kultura elektroniczna, aktualnie budowana w rozwiniętych gospodarczo krajach, bazuje na rozwoju automatyzacji, robotyzacji, komputeryzacji i dalszej rewolucji komunikacyjnej i transportowej. Cechuje się ona dynamizmem innowacyjnym, globalizacją produkcji, handlu i usług oraz postępującą standaryzacją postaw, zachowań i obyczajów. Następuje proces kształtowania się poczucia obywatelstwa kontynentalnego i światowego, przy zmniejszającej się roli państw narodowych.

12. Przedsiębiorstwo XXI wieku może osiągnąć sukces w nowych warunkach organizacyjnych. Według teorii amerykańskiej najważniejsze czynniki tego sukcesu są następujące:

- upowszechnienie długofalowej wizji rozwoju przedsiębiorstwa w świadomości pracowników,

- integracja i spłaszczenie struktury organizacyjnej,

- globalizacja działalności produkcyjnej, handlowej i usługowej,

- integracja sieciowa poszczególnych funkcji z innymi firmami,

- rozwój informacji technologicznej,

- elastyczność i podatność na innowacje przy technice "speed management",

- nastawienie na jakość każdej czynności,

- nastawienie na zaspokajanie dążeń i żądań wszystkich partnerów.