Emile James: Historia Myśli Ekonomicznej XX wieku

Współczesna ogólnoeuropejska i amerykańska myśl ekonomiczna mało jest znana czytelnikowi polskiemu. Już w okresie międzywojennego dwudziestolecia odczuwano w tym zakresie dotkliwe braki. Wiadomości obejmowały w głównej mierze okres klasyczny, szkołę historyczną i wiedeńską oraz angielską szkołę użyteczności krańcowej. Myśl ekonomiczna wieku XX, a nawet schyłku wieku XIX pozostawała mało znana. Od chwili wybuchu wojny niedostatki te stały się jeszcze dotkliwsze.

„Historia myśli ekonomicznej XX wieku” Emila Jamesa ma przynajmniej w części wypełnić tę lukę. Ma zaznajomić czytelnika z rozwojem myśli ekonomicznej w okresie bardzo daleko idącego „przewartościowania wartości”.

Dając obraz rozwoju teorii ekonomicznych i ich „odpowiedników doktrynalnych” autor, jak sam przyznaje, zakreśla go bardzo szeroko, wkraczając nawet w sferę publicystyki. W ten sposób czytelnik zapoznaje się nie tylko z dorobkiem teoretycznym, ale w pewnej mierze również z największymi troskami, jakie nasuwa konkretny rozwój gospodarczy, ze sferą celów i zadań działalności gospodarczej.

E. James usiłuje dać możliwie wielostronny obraz rozwoju myśli ekonomicznej. Ta właśnie wielostronność, bogactwo najróżnorodniejszego materiału, wśród którego spotyka się myśli najbardziej rozbieżne i sprzeczne o odległych od siebie punktach wyjścia, stanowi niewątpliwie wielką zaletę książki. Obok materiału informacyjnego, obok bogatej bibliografii znajdzie tu czytelnik niejedną cenną uwagę krytyczną, niejedną próbę systematyki poglądów różnych autorów, zrobioną na gorąco”, na materiale naukowym częstokroć zupełnie świeżym, który jeszcze nie ostygł i wobec którego żadna communis opinio nie mogła się jeszcze ustalić.

Jednocześnie trzeba podkreślić nierównomierność potraktowania dorobku naukowego poszczególnych krajów. Autor sam zresztą przyznaje w przedmowie, że nie uwzględnił tu w dostatecznym stopniu dzieł napisanych w innych językach poza angielskim i francuskim. Jakoż istotnie daje się w nim odczuć brak dostatecznego uwzględnienia dorobku naukowego ekonomistów włoskich, szwedzkich, jak również niemieckich. A przecież udział dwóch pierwszych szkól w rozwoju myśli ekonomicznej ostatnich 50 – 60 lat jest ogromny.

krótki fragment książki

Część pierwsza

Od roku 1900 do ukazania się „Ogólnej Teorii” J.M. Keynesa (1936)

W 1900 roku ekonomiści zaabsorbowani byli jeszcze głównie, jak w ciągu XIX wieku, zagadnieniem podziału dochodów.

Oczywiście, nastręczały się też inne problemy: sprawa międzynarodowej polityki handlowej, sprawa „cyklicznych” przemian działalności ekonomicznej, sprawa długofalowych wahań cen (było to w końcu okresu długotrwałej zniżki cen). Powstawała kwestia reformy monetarnej w krajach bimetalicznych i w krajach posługujących się pieniądzem papierowym, podczas gdy kraje o walucie złotej dążyły do ustalenia, jaki związek istniał między pieniądzem a ceną, między pieniądzem a stopą procentową. Niektórzy autorzy stawiali też sobie inne jeszcze pytania – ogólniejsze: czy system oparty na poszukiwaniu maksimum rentowności zawsze zapewnia najwyższą produkcyjność i możliwie największy dobrobyt.

Ale te problemy wydawały się sprawami mniejszej wagi lub przedwczesnymi w zestawieniu z wielkim zagadnieniem wadliwego podziału dochodów. Marks uczynił z niego oręż do walki z kapitalizmem, to znaczy z systemem, w którym władza znajduje się normalnie w rękach posiadaczy kapitału, robotnicy zaś zmuszeni są do posłuszeństwa. System ten marksiści oskarżali o grabież, o wywołanie nieładu; atakowali zarazem jego podstawy prawne (prywatne przywłaszczanie czynników produkcji) i ideologiczne (chęć zysku) U niemarksistów domagających się reform występowało również dążenie do zwiększenia udziału robotników w całości dochodu społecznego. Jeśli chodzi o zwolenników hasła „laissez faire”, to nie negowali oni, że dochody były źle rozdzielane, ale szczerze wierzyli, że ten błąd mógłby być naprawiony tylko przez wprowadzenie jeszcze większej wolności rynkowej.

Od roku 1900 do 1936 trzy wielkie wydarzenia dokonały zmiany sytuacji. Z jednej strony, pierwsza wojna światowa zwróciła uwagę na doniosłość dobrej organizacji narodu; toteż na pierwszy plan wysunęły się następujące zagadnienia: kwestie monetarne, handel zewnętrzny i wymiana, kierunek produkcji. Ponadto pierwsza wojna światowa przyzwyczaiła umysły do gospodarki kierowanej. Z drugiej strony wprowadzenie w Rosji ustroju zdecydowanie „antykapitalistycznego” i inspirowanego ideologią marksistowską, nadało tej ostatniej moc, jakiej dotąd nie miała. Wreszcie „wielka depresja” lat trzydziestych skłoniła autorów do studiowania przede wszystkim problemów zachwiania równowagi i sprzeczności ekonomicznych.

Część druga

Od „Ogólnej Teorii” J.M. Keynesa do czasów najnowszych

Znaczenie autora Ogólnej teorii jest tak wielkie, że zwięzły jego życiorys powinien wzbudzić zainteresowanie czytelnika.

Po roku 1930, gdy wielka depresja szalała w Anglii, a bezrobocie stało się ustawiczną plagą, Keynes podjął próbę wytłumaczenia, dlaczego jego zdaniem nie było samoczynnego przeciwdziałania niepełnemu zatrudnieniu. Zagadnienie to stało się tematem Ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza, która ukazała się w lutym roku 1936.