Eseje ekonomiczne Davida Hume’a

David Hume był znany swoim współczesnym przede wszystkim ze swoich esejów [1] oraz sześciotomowej Historii Anglii [2]. To właśnie one, a nie dzieła filozoficzne, sprawiły, że stał się wówczas autorem powszechnie czytanym. Gdy 
w 1748 roku ukazały się Badania dotyczące rozumu ludzkiego, na okładce nie było jeszcze nazwiska Hume’a; podano natomiast, że napisał je „autor Esejów moralnych i politycznych ”.

W liście z 13 stycznia 1742 roku do Henry’ego Home’a (późniejszy lord Kames), który wcześniej informował go o powodzeniu Esejów w Londynie, Hume pisał: „Mogą one okazać się czymś na podobieństwo nawozu z marglem [3] i przybliżyć pozostałą część mej filozofii, która jest solidniejsza, choć ma twardszą i oporniejszą naturę” [Hume 1994, 10].

Gdy 
w 1748 roku ukazało się 12 nowych esejów zatytułowanych Political Discourses, poświęconych głównie zagadnieniom politycznym i ekonomicznym, miały one takie powodzenie, że jeszcze przed końcem tego roku edynburski wydawca przygotował ich drugą edycję, a dwa lata później – trzecią. Jeden z biografów Hume’a napisał, że Eseje ukazują wszechstronność zainteresowań oraz cechy osobowości ich autora: „Wiele można dowiedzieć się o Humie jako człowieku 
z tych dwudziestu siedmiu, na wpół popularnych, ale solidnych esejów; być może więcej niż ze wszystkich 1100 stron Traktatu ” [Greig 1934, 115].

Jednym z powodów wybrania przez Hume’a takiej formy prezentowania swoich poglądów mogło być niepowodzenie, z jakim spotkało się początkowo jego pierwsze wielkie dzieło, czyli Traktat o naturze ludzkiej (1739–1740). 
W eseju Of Essay Writing (O pisaniu esejów), który ukazał się tylko w wydaniu z 1742 roku (vol. II), autor wyraził nadzieję, że jego zbiór esejów spotka się 
z zainteresowaniem nie tylko światka uczonych, ale też szerszych kręgów czytającej publiczności [zob. Hume 2004]. W rozdz. I Badań dotyczących rozumu ludzkiego , które po raz pierwszy zostały wydane pt. Philosophical Essays (1749), Hume dokonał porównania dwóch rodzajów filozofii: 1) „ścisłej i zawiłej” ( accurate and abstruse ) oraz 2) „popularnej i przystępnej” ( the easy and obvious philosophy ) [BDR, I, 4].

Opowiadając się za złotym środkiem między kimś zajmującym się wyłącznie filozofią ( the mere philosopher ) a kompletnym nieukiem ( the mere ignorant ), naszkicował wzór człowieka doskonałego 
( the most perfect charakter ), który „odznacza się w równej mierze zamiłowaniem do książek, towarzystwa i życia praktycznego, zachowując w obcowaniu 
z innymi ową bystrość umysłu i wrażliwość, którą wytwarza kontakt z literaturą piękną, a w życiu praktycznym – rzetelność i dokładność, do jakiej z natury rzeczy prowadzi dobra filozofia”. Hume uważał, że do propagowania i kształtowania takiej wszechstronnie rozwiniętej osobowości najbardziej odpowiednia jest właśnie forma eseju. Dla takiego czytelnika bowiem

[...] nie ma nic użyteczniejszego nad utwory w łatwym stylu i typie, które nie odciągają zanadto od życia, nie wymagają do swego zrozumienia głębokich studiów ani odcięcia się od świata, a sprawiają, że czytelnik powraca do ludzi pełen szlachetnych uczuć i mądrych nauk, dających się zastosować w każdej życiowej potrzebie. Dzięki takim utworom cnota staje się ponętna, nauka przyjemna, towarzystwo pouczające, a samotność – nie nudna [BDR, I, 6].

Co prawda, eseje Hume’a z biegiem czasu stawały się artykułami o poważniejszym charakterze, a z późniejszych zbiorów usunął nawet kilka z nich 
(m.in. wspomniany Of Essay Writing ) jako „zbyt błahe” ( too frivolous ).

Hume napisał w sumie 49 esejów [4], z których większość podejmuje zagadnienia należące do trzech grup tematycznych: estetyka, polityka i ekonomia. Już za życia autora były one wielokrotnie wydawane w różnych kompilacjach 
(w Edynburgu oraz Londynie) i przez niego samego redagowane, dodawane lub usuwane.

W wydaniu zbiorowym dzieł Hume’a z 1758 roku, zatytułowanym Essays and Treatises on Several Subjects, eseje zostały zebrane pod wspólnym tytułem Essays, moral, political, and literary i podzielone na dwie części. 
W części II znalazło się 14 esejów, z których siedem dotyczyło zagadnień ekonomicznych. Oto ich tytuły: Of Commerce (O handlu [5]), Of Money (O pieniądzu), Of Interest (O procencie), Of the Balance of Trade (O równowadze handlowej), Of the Jealousy of Trade (O zazdrości handlowej), Of Taxes (O podatkach) i Of Public Credit (O długu publicznym). Poza dwoma, O handlu 
i O podatkach [Hume 2000], nie były one tłumaczone na język polski.

W czasach Hume’a ekonomia, zwana wtedy „ekonomią polityczną” ( political economy ), nie była jeszcze samodzielną nauką. Na uniwersytetach szkockich zagadnienia ekonomiczne wykładano w ramach przedmiotu „filozofia moralna” ( moral philosophy ) [Zabieglik 2001], a przymiotnik „polityczna” nawiązywał raczej do „polityki” w znaczeniu Arystotelesa niż – jak to jest dzisiaj 
– odnosił się do bieżącej działalności partii politycznych.

Gdy w 1752 roku Adam Smith (1723–1790) rozpoczynał wykłady z filozofii moralnej w Glasgow, przedmiot ten obejmował teologię naturalną, etykę, jurysprudencję i politykę. W ramach ostatniej części – jak relacjonował słuchacz tych wykładów 
J. Millar – Smith badał „te polityczne regulacje, które opierają się nie na sprawiedliwości, lecz na zasadzie korzyści, i są obliczone na zwiększenie bogactwa, siły i pomyślności państwa. Pod tym względem analizował on polityczne instytucje w odniesieniu do handlu, finansów, instytucji kościelnych i politycznych”. W ostatnich latach pracy akademickiej tę właśnie część Smith coraz bardziej poszerzał [Zabieglik 2003, 24].

Przez wiele wieków autorzy podnoszący problematykę ekonomiczną nawiązywali mniej lub bardziej do poglądów Arystotelesa wyłożonych w jego Polityce. W okresie Odrodzenia, gdy włoskie miasta poszukiwały dróg wzbogacenia się, zaczął kształtować się system zwany merkantylizmem, oparty na koncepcji równowagi handlowej. Zgodnie z tym systemem państwo bogaci się, gdy jego zasoby kruszców (złoto i srebro) rosną. Doktryna ta została przejęta przez czołowe państwa europejskie, które starały się ją realizować głównie na trzy sposoby:

1) pozyskiwanie złota, srebra i surowców z kolonii;

2) nakładanie ceł importowych i wprowadzanie monopoli handlowych, mających na celu zatrzymywanie pieniądza kruszcowego w kraju;

3) zwiększanie eksportu dostarczającego pieniądza kruszcowego.

W wypadku Anglii, a od 1707 roku Wielkiej Brytanii, polityka merkantylistyczna wyraziła się najpełniej w ustawach nawigacyjnych (od 1651 do 1849 r.), które przyznawały prawo przywozu towarów z krajów pozaeuropejskich i kolonii jedynie statkom angielskim (brytyjskim), a także ograniczały swobodę poszczególnych kolonii i uzależniały je od metropolii 
(co w 2. poł. XVIII w. doprowadziło do ich buntu, a następnie niepodległości).

W XVII i XVIII wieku pojawiały się próby krytyki doktryny merkantylizmu, podejmowane przez pojedynczych autorów, a w połowie XVIII stulecia wystąpili przeciwko niej ekonomiści francuscy, którzy przyjęli nazwę „fizjokraci”. W przeciwieństwie do merkantylistów, utożsamiających bogactwo ze złotem, podkreślali oni znaczenie pracy i rolnictwa (ziemi) jako jedynego źródła bogactwa. Postulowali zarazem odejście od polityki protekcjonizmu, głosząc hasło laissez-faire! („pozwólcie nam działać!”) w odniesieniu do działalności gospodarczej. Ten leseferyzm fizjokratów miał niewątpliwie wpływ na ukształtowanie się teorii liberalizmu ekonomicznego, wyłożonej najpełniej przez Smitha w jego Bogactwie narodów (1776). Hume przyjaźnił się z [...] A.R.J. Turgotem (1727–1781) i w latach sześćdziesiątych korespondował z nim na tematy ekonomiczne.

Większość esejów ekonomicznych Hume’a ukazała się w wydanym 
w 1752 roku zbiorze Political Discourses (PD). [...] [6].

Of Commerce (PD, 1752)

Traktowany przez Hume’a jako wprowadzenie do esejów zamieszczonych w PD.