Thomas Malthus - liberalna ekonomia polityczna według angielskiej szkoły klasycznej

Malthus podróżował po Europie, m.in. Francji i Niemczech. W 1807 roku został profesorem ekonomii politycznej w kolegium Kompanii Indyjskiej w Haileybury, piastując to stanowisko aż do śmierci. Pracując naukowo pozostawał w żywych stosunkach z innymi wybitnymi ekonomistami Ricardem i Sayem. Ich poglądy były wspólne we wszystkim oprócz jednego - ekonomii. Dwa podstawowe dzieła Malthusa to "Prawo ludności" (kilka wydań odzwierciedlających ewolucję poglądów autora) oraz "Zasady ekonomii politycznej z przeglądem możliwości praktycznego zastosowania" opublikowane w 1820 r.

Malthus wychowywał się w okresie wielkich ruchów rewolucyjnych w Europie, w epoce walki ze starym porządkiem społecznym, feudalizmem i narodzin mieszczańskiej demokracji. Negatywnie odnosił się do tworzenia nowych stosunków gospodarczych drogą przemocy. Dlatego sprzeciwiał się konfiskacie i zajmowaniu majątków, by przekazywać je nowo rodzącej się klasie społecznej, określanej przez niektórych ekonomistów mianem burżuazji. W swoich rozważaniach podejmował próby obrony angielskiej arystokracji.

Prześledźmy wspólnie poglądy i teorie Malthusa, które na stałe wpisały się do kanonów ekonomii, zwłaszcza że stały się one podstawą nowego kierunku: ekonomii politycznej.

W swoich rozważaniach Malthus posługiwał się po części metodą zaproponowaną przez Adama Smitha. Łączył dedukcję z indukcją bardzo wyraźnie kładąc nacisk na wagę jaką mają fakty, mając tym samym ogromne poczucie rzeczywistości. Głównym zagadnieniem ekonomiki jest dla niego dochód społeczny, w skład którego wchodzą jedynie materialne środki zaspokajania potrzeb.

Chyba najbardziej znaną ideą Malthusa była stworzona przez niego teoria ludności, w której ujął związek pomiędzy ilością ludności a ilością środków pożywienia. Prawo składało się z dwóch twierdzeń. Pierwsze dotyczyło charakteru przyrostu ludności. Otóż według Malthusa ilość ludności podwaja się co 25 lat. Nie oznacza to, że ludność musi się w takim tempie rozwijać, ale przyrost demograficzny wykazuje taką tendencję.

Według drugiego twierdzenia ilość środków pożywienia zwiększa się co ćwierć wieku o taką samą ilość. Na tej podstawie można utworzyć dwa szeregi rozwojowe.

Pierwszy ukazujący wzrost ludności: 1,2,4,8,16,32 itd.

Drugi wzrost środków pożywienia: 1,2,3,4,5,6 itd.

Ciekawostki

Historia sukcesu serwisu eBay.com

Kto z Was wie, że twórca największej on-line’owej platformy aukcyjnej świata jest z pochodzenia Irańczykiem?

Porównując te szeregi okazuje się, że po 75 latach liczba ludności przewyższy liczbę środków pożywienia ( 4>3). To prawo ludności Malthusa pokazuje, że wzrost ludności jest szybszy od wzrostu ilości środków pożywienia.

Wcześniejsze rozważania - począwszy od starożytności - zakładały, że dobrobyt ludności jest związany z jej wzrostem. Podobnie wypowiadali się merkantyliści i fizjokraci. Generalnie zakładano, że postęp gospodarczy i techniczny zapewni ludności na każdym etapie rozwoju wystarczające środki pożywienia. Dodatkowo człowiek, jako jednostka myśląca, może zapanować nad zmysłami i rozmnażanie może zostać powstrzymane.

Malthus uważał inaczej. Twierdził, że nie może istnieć idealny ustrój społeczny, w którym panowałby powszechny dobrobyt (choćby rozumiany jako zapewnienie wszystkim ludziom pożywienia), ponieważ zawsze istnieje groźba przeludnienia i środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb ludzi nie wystarczy. Sposobem na swoistą samoregulację ilości ludności były na przestrzeni czasów chociażby katastrofy naturalne, wojny czy epidemie. Jednak wraz z rozwojem cywilizacyjnym społeczeństwa, ludzie coraz skuteczniej mogli bronić się przeciwko tego typu zagrożeniom.

Z drugiej strony Malthus uważał, że te społeczeństwa powinny w drodze wstrzemięźliwości moralnej, powstrzymać się od małżeństwa oraz zachować czystość. Jednocześnie jako duchowny kościoła anglikańskiego uważał praktyki regulacji urodzeń wykorzystujące metody antykoncepcyjne za niegodne i sprzeczne z moralnością.

Weryfikacja tej teorii w praktyce wypadła jednak negatywnie. Malthus błędnie zakładał, że sprawa rozmnażania się ludności to wyłączna funkcja popędu płciowego. Wzrost ludności jest rzeczą znacznie bardziej skomplikowaną. Często zależy od innych czynników, jak na przykład światopoglądu czy osobistych upodobań. Drugą część twierdzenia Malthusa nazwano początkowo prawem zmniejszających się przychodów z ziemi. Choć było ono sformułowane przez Turgota w 1768 roku, to niewyraźnie występuje w stwierdzeniach prezentowanych przez Malthusa. Prawo to w poprawionej formie nazwano prawem zmniejszającej się wydajności ziemi.

Zestawiając szeregi liczbowe zaproponowane przez Malthusa otrzymujemy następujące wartości: jeśli wytwórczość gruntu wynosi 1, to po 25 latach wyniesie ona 2, czyli wzrost o 100%. Po upływie kolejnych 25 lat będzie wynosić 3 czyli wzrośnie o 50% itd. Jednak prawo to ma charakter statyczny i jest jedynie prawdziwe w ujęciu statycznym, czyli jeśli warunki gospodarowania ziemią nie zmieniają się.

Wniosek z obu tez przedstawionych przez Malthusa nie daje się utrzymać ze względu na błąd jego pierwszej tezy oraz niepełnej poprawności tezy drugiej (sprawdza się ona jedynie w ujęciu statycznym). Pogląd Malthusa wywarł jednak niebagatelny wpływ na rozwój tej dziedziny ekonomii i ogólniej na życie społeczno-gospodarcze w kolejnych wiekach. Ekonomiści zaczęli prowadzić badania nad zmianami i ruchami ludności próbując uchwycić pewne prawidłowości, co zaowocowało wyodrębnieniem się nowej dziedziny nauki - demografii.

Prawo Malthusa wpłynęło także na kierunek rozwoju ekonomii klasycznej, szczególnie na problem dystrybucji i zagadnienia płacy. Stało się podstawą teorii płac oraz teorii renty gruntowej zaproponowanej później przez Ricarda. Demograficzna teoria Malthusa posłużyła w ekonomii klasycznej do wyjaśnienia różnic w dochodach. Z drugiej strony, była założeniem usprawiedliwiającym nędzę panującą wśród warstw pracowniczych, wytwarzając przekonanie, że bieda jest nieuniknioną koniecznością, a przeciwdziałanie jej jest bezcelowe i bezskuteczne. Egalitaryzm nie leży w interesie całego społeczeństwa, bowiem równy podział dochodu narodowego eliminuje hamulce tempa rozmnażania się i doprowadzi do sytuacji, kiedy potomstwo nie będzie miało możliwości egzystencji. Ta teza była oprotestowana przez humanistów, ale i ekonomiści sprzeciwiali się traktowaniu przez Malthusa ilości ludności oraz ilości wytwarzanej przez nich pracy jedynie jako wielkość gospodarczą.