Jean Babtiste Say i jego "prawo rynku"

Przewrót przynosi szkody pewnej części arystokracji związanej z dawnym państwem i dworem, tworzą się jednak nowe fortuny - wpłynęły na to m.in. transakcje dobrami narodowymi, kupno, sprzedaż i nadawanie nowym właścicielom (za zasługi dla rewolucji) skonfiskowanych majątków.

Po obaleniu dyktatury Robespierre’a stany średnie (kupcy, rzemieślnicy i przedsiębiorcy) wzmacniają się jako klasa na polu działalności gospodarczej. Tymczasem gospodarka uwalnia się od interwencji państwa, przemysł i handel uzyskują wolność, kapitalizm rozwija skrzydła. Szansę na stabilizację polityczną widzą w rządach generała Napoleona Bonaparte.

Panowanie Bonaparte we Francji jest czasem znacznego rozwoju produkcji. Prace ręczną zastępuje się maszynami, upada drobne rzemiosło, manufaktury odchodzą w zapomnienie. Rząd Napoleona popiera postęp techniczny, rozwija przemysł, ogranicza konkurencję angielską przez blokadę kontynentalną, ale przede wszystkim tworzy system spójnego prawa. Polityka rządowa doprowadza jednak do utraty kolonii, wojny Napoleona niszczą finanse, blokada kontynentalna spotyka się z odwetem innych państw, co powoduje spadek popytu na produkty francuskie. Od roku 1811 Francję dotyka głęboki kryzys, który powoduje zmianę nastawienia przedsiębiorców do generała. Rośnie wśród niej opozycja, której reprezentantem staje się niegdyś bliski współpracownik Napoleona i członek komisji finansów państwa - Jean Babtiste Say.

Jean Babtiste Say (1767-1832) zajmuje się polityką, publicystyką gospodarczą i nauką. Jest członkiem Trybunału Republiki Francuskiej (1799-1807). Stanowisko to piastuje do momentu, kiedy jego liberalne poglądy przestały być przez dyktatorską władzę tolerowane i zabroniono mu opublikować drugie wydanie (pierwsze opublikowano w 1803 r.) jego najsławniejszego dzieła: Traktat o ekonomii politycznej (Traite d’economie politique). Po rezygnacji ze stanowiska Say staje się przemysłowcem i na lata wycofuje się z działalności publicznej, co pozwala mu z punktu widzenia przedsiębiorcy obserwować błędy cesarstwa i złą politykę gospodarczą. Po upadku systemu napoleońskiego, kiedy mógł już ponownie publikować, Say zaczyna wykładać ekonomię polityczną w Ateneum (Athenee). W roku 1830 zostaje powołany na profesora katedry ekonomii politycznej w College de France.

"Traktat o ekonomii politycznej" Saya, którego napisaniu autor poświęcił trzy lata życia, jest w dużej mierze odpowiedzią na pracę Adama Smitha "Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów", którą Say poznał studiując w Anglii.

Dzieło Saya było nieustannie wznawiane (ukazało się aż sześć wydań) i tłumaczone na wiele języków. Powodem tak dużego rozgłosu Traktatu oraz innych jego prac była z pewnością konsekwentna obrona interesów przemysłowców i inwestorów, których liczba szybko rosła zarówno we Francji jak i w całej Europie.

Say w Traktacie podziwia Smitha, popularyzuje go wykładając na uczelniach we Francji, choć jednocześnie tworzy własny system poglądów w dużym stopniu odmienny od teorii Smitha. Say staje się krytyczny wobec nich, choć uważa, że system, który sam tworzy czerpie swe źródła w naukach szkockiego ekonomisty. Dla dalszego rozwoju ekonomii ma to duże znaczenie.

Smith opowiadał się za teorią wartości opartą na pracy, skierowanej przeciw warstwom nieprodukcyjnym, czysto konsumpcyjnym. Twierdził, że bogactwo kraju rośnie, gdy zwiększa się liczba przedsiębiorców i robotników, a zmniejsza liczba przedstawicieli grup nie biorących udziału w produkcji. Teoria ta, zdaniem historyków myśli ekonomicznej, miała na celu rozprawienie się z przeżytkami feudalizmu w obliczu nowej epoki, jaką miał dać rozwój handlu, przemysłu i kolonializm.

Tymczasem Say, zdaniem współczesnych ekonomistów, wulgaryzuje myśl klasyczną, rozrywając jedność analizy ówczesnych stosunków ekonomicznych, tak silnie występującą u Smitha. Francuski uczony głównie atakuje klasyczną teorię wartości, upatrującą tylko w pracy twórczynię wszelkich wartości.

Jean Babtiste jest jednak krytykiem konstruktywnym. W swoich dziełach rozszerza pojęcie produkcji i pracy produkcyjnej. Ekonomię dzieli na trzy działy: produkcję oraz wymianę, podział i konsumpcję (teoria czynników produkcji). Twierdzi też, że wszystkie dziedziny, w których ma zastosowanie kapitał, mają charakter produkcyjny. Posiada wartość i ma produkcyjny charakter zarówno rolnictwo, przemysł jak i handel.

Teoria wartości, ceny i podziału dochodu narodowego Jean Babtiste Say’a

W ujęciu Saya ekonomia polityczna jest nauką o sposobach i zasadach tworzenia, podziału i konsumpcji bogactwa zaspokajającego potrzeby społeczeństwa. W odróżnieniu od statystyki i innych nauk opisowych ekonomia polityczna poszukuje zasad i praw, ma zatem charakter nomotetyczny i jest zbliżona do nauk przyrodniczych. Oznacza to również możliwość eksperymentowania tj. przetwarzania praw w zasady i wdrażanie ich w praktykę gospodarczą. Ciągłość myśli szkoły klasycznej i oryginalny wkład Saya najlepiej widać w treści trzech bloków teoretycznych jego systemu: tworzenia, podziału i konsumpcji bogactwa.

Bogactwo powstaje z produkcji rzeczy posiadających cechę użyteczności, tj. właściwości pozwalających zaspokoić różne potrzeby ludzkie. na cały proces produkcji można zatem patrzyć jak na wytwarzanie użyteczności. Say, jak widzimy, odrzucił tezy Smitha i Ricarda o wartościotwórczej roli pracy. To subiektywne oceny użyteczności towaru, nadane przez kupującego i sprzedającego, decydują o wartości i cenie każdego dobra. Rynkowa gra popytu i podaży odbywa się w granicach określonych użytecznością i kosztami produkcji. Praca jest tylko jednym z czynników w procesie wytwarzania użyteczności.

Teoria produkcji

Teoria wytwarzania bogactwa w ujęciu Saya opiera się na analizie procesu, w którym występują przedsiębiorcy, określani jako „przemysłowcy”, i narzędzia, będące zbiorem elementów rzeczowych. Przemysłowcy według Saya to zarówno robotnicy, jak i organizatorzy działalności. nie jest tu potrzebny podział na robotników najemnych, kupców, bankierów i finansistów. W terminologii Saya przemysłem jest wszelka działalność sił fizycznych i umysłowych człowieka, związana z wytwarzaniem użyteczności. Przemysłem jest zatem rolnictwo, handel, rzemiosło i produkcja fabryczna, gdzie różnym rzeczom nadaje się wyższą wartość użytkową.

Teoria czynników produkcji

Say rozwinął tradycyjną teorię czynników produkcji, korzystając ze swego twierdzenia o decydującym znaczeniu użyteczności w wytwarzaniu bogactwa. Chodzi tu o szczególne relacje występujące między pracą, kapitałem i szeroko pojmowaną naturą, której wyrazem są zasoby i prawa fizyczne. Tym, co łączy te czynniki ze sobą w procesie wytwarzania użyteczności, jest wzajemne świadczenie usług, które uzasadniają otrzymywanie w zamian dochodów. W ten sposób Say rozprawił się nie tylko z tzw. dogmatem, lecz także zrezygnował z ricardiańskiej teorii podziału wartości. Podział na pracę produkcyjną i nieprodukcyjną opiera się teraz na kryterium użyteczności – wszelka praca dająca efekt użyteczny jest produkcyjna. Say „rehabilituje” w ten sposób nie tylko pracę nauczyciela, ale przede wszystkim działalność organizatora, administratora, decydenta i oczywiście przedsiębiorcy-menedżera. w tych rozważaniach Say stał się prekursorem wielu wątków współczesnej myśli ekonomicznej i nauki o kierowaniu i zarządzaniu.

Teoria podziału dochodu społecznego

W teorii podziału jest zachowana ciągłość dowodzenia, oparta na koncepcji wytwarzania użyteczności i świadczenia wzajemnych usług przez czynniki produkcji. Say określa dochody łącznym mianem zyski, które są udziałami w wytworzonym produkcie, przypadającymi posiadaczom odpowiednich potencjałów: „zdolności przemysłowych” (robotnik i przedsiębiorca), funduszów (kapitalista), ziemi (posiadacz gruntu).

Płaca

Płaca jest częścią dochodów przemysłowych otrzymywanych przez robotników i przedsiębiorców. Robotnik uzyskuje płace za zasługi świadczone dzięki posiadanemu potencjałowi „zdolności przemysłowych”, głownie – za umiejętność wykonywania pracy prostej. Tłumaczy to relatywną niskość płacy roboczej.

Zysk – dochód kapitalisty

Zysk – dochód kapitalisty – nazywany jest przez Saya procentem, ponieważ pragnie on podkreślić fakt pożyczania szeroko pojmowanych narzędzi i innych środków potrzebnych przedsiębiorcy. Procent jest więc dochodem pobieranym za szczególną usługę świadczoną przez kapitalistę – zwykle bankiera. Wysokość stopy procentowej określa gra popytu i podaży wolnych kapitałów.