Friedrich August von Hayek - współczesny ekonomista austriacki

(…) Prawie zapomniano już, że był czas, gdy nowe teorie Hayeka były głównym rywalem nowych teorii Keynesa” (Hicks, 1967, s. 203). Niestety, teoria cyklów koniunkturalnych Hayeka została w końcu zmieciona przez keynesistowską rewolucję. Ostatecznie jednak znów jego praca zyskała uznanie, gdy Hayek otrzymał, wraz ze Szwedem Gunnarem Myrdalem, Nagrodę Nobla w dziedzinie Nauk Ekonomicznych w 1974 roku. Hayek był płodnym pisarzem przez prawie siedem dekad, jego Collected Works (Prace zebrane), obecnie publikowane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Chicagowskiego i Routledge, są przewidywane na dziewiętnaście tomów.

Życie i praca

Życie Hayeka to okres XX wieku, w którym znalazł swój dom pośród wielkich społeczności intelektualnych tych czasów [2]. Urodzony w 1899 roku, w poważanej rodzinie wiedeńskich intelektualistów[3], uczęszczał na Uniwersytet Wiedeński, zdobywając doktoraty w 1921 u 1923. Hayek zapisał się na Uniwersytet w wieku 19 lat, tuż po I Wojnie Światowej, gdy było to jedno z trzech najlepszych na świecie miejsc do studiowania ekonomii (inne to Sztokholm i Cambridge w Anglii). Mimo tego, że był zapisany jako student prawa, jego głównym ośrodkiem zainteresowania były ekonomia i psychologia, to ostatnie ze względu na wpływ teorii Macha o postrzeganiu na Wiesera i jego kolegę, Othmara Spana. Zainteresowanie ekonomią natomiast wynikało z wyrośnięcia wśród reformistycznych ideałów fabianowskiego socjalizmu, tak typowego dla pokolenia Hayeka.

Jak wielu studentów ekonomii wtedy i później, Hayek nie wybrał swego zajęcia ze względu na samego siebie, leczy by poprawić warunki socjalne – bieda powojennego Wiednia służyła mu za codzienne przypomnienie tej potrzeby. Socjalizm zdawał się być rozwiązaniem. Wtedy, w 1922 roku Mises opublikował swój Die Gemeinwirtschaft, później przetłumaczony jako Socialism (Socjalizm). „Dla każdego z nas, młodych ludzi, którzy przeczytali tę książkę, gdy się ukazała”, przypominał sobie Hayek, „świat nie był już taki, jak wcześniej” (Hayek, 1956, s. 133). Socialism, pionierskie wypracowanie przez Misesa swojego artykułu sprzed dwóch lat, wykazywało, że kalkulacja ekonomiczna wymaga rynku dla środków produkcji; bez takiego rynku nie istnieje możliwość ustalenia cen dla tych środków i w konsekwencji perspektywa na znalezienie prawidłowych miejsc ich wykorzystania w procesach produkcji. Miażdżący atak Misesa na centralne planowanie zmienił Hayeka w leseferystę wraz z takimi współczesnymi mu, jak Wilhelm Röpke, Lionel Robbins, i Bertil Ohlin.

To właśnie w tym okresie Hayek zaczął uczęszczać na słynne Privatseminar Misesa. Wśród stałych uczestników, którzy wtedy nie otrzymali żadnego akademickiego wyróżnienia, czy jakiejkolwiek innej oficjalnej pochwały za poświęcenie swego czasu, byli Hayek, Gottfried Haberler, Fritz Machlup, Oskar Morgenstern, Paul Rosenstein-Rodan, Richard von Strigl, Karl Schlesinger, Felix Kaufmann, Alfred Schütz, Eric Voegelin, Karl Menger Jr. i inni już nie tak znani. Przez wiele lat Privatseminar było centrum społeczności ekonomicznej Wiednia, przyciągającym takich gości jak Robbins z Londynu i Howard S. Ellis z Berkeley. Później Hayek jako pierwszy z grupy opuścił Wiedeń; wielu innych, razem z samym Misesem, wyjechało wraz z rozpoczęciem II Wojny Światowej.

Mises wcześniej poświęcił wiele pracy teorii monetarnej i bankowej, skutecznie aplikując austriacką zasadę marginalnej użyteczności do przemyśleń nad wartością pieniądza, następnie zaznaczając teorię fluktuacji przemysłowych bazowaną na doktrynach Brytyjskiej Currency School i ideach szwedzkiego ekonomisty Knuta Wicksella. Hayek użył tej ostatniej jako punktu startowego dla własnych rozmyślań nad fluktuacjami, tłumacząc źródła cykli koniunkturalnych kategoriami bankowej ekspansji kredytowej i jej przenoszenia na błędne inwestycje kapitału. W rezultacie jego praca w tej dziedzinie zaowocowała zaproszeniem na wykład do Londyn School of Economics and Political Science, a w następnej kolejności stanowiskiem Tooke Chair in Economics and Statistics, które przyjął w 1931. Znalazł się wtedy wśród prężnej i fascynującej grupy: Robbinsa, J. R. Hicksa, Arnolda Planta, Dennisa Robertsona, T. E. Gregory’ego, Abba’y Lernera, Kennetha Bouldinga i George’a Shackle’a, by wymienić tylko najbardziej znanych. Hayek zaprezentował swoje (im) nieznane poglądy[4] i stopniowo „austriacką” teorię poznano i zaakceptowano. W LSE Hayek wykładał o teorii cyklów koniunkturalnych Misesa, którą szlifował i która, do momentu wyjścia General Theory (Ogólnej teorii) Keynesa w 1936 roku, znajdowała sobie mnóstwo adherentów w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych (zaczęto uznawać ją za wyjaśnienie Kryzysu).

Hayek i Keynes ścierali się ze sobą we wczesnych latach trzydziestych XX wieku na stronach Economic Journal, dyskutując o Treatise on Money Keynesa. Jako jeden z najbardziej profesjonalnych adwersarzy Keynesa, Hayek miał dobre zaplecze do całkowitego odrzucenia General Theory. Ale nigdy tego nie zrobił. Część wytłumaczenia leży bez wątpienia w uroku osobistym Keynesa i jego legendarnych umiejętnościach retorycznych, wraz z generalną niechęcią Hayeka do bezpośredniego angażowania się w konfrontacje ze swoimi kolegami[5]. Hayek uważał również Keynesa za sprzymierzeńca w walce z wojenną inflacją i nie chciał odciągać go od tego problemu (Hayek, 1994, s. 91). Co więcej, jak później wyjaśniał Hayek, Keynes stale zmieniał ramy teoretyczne i Hayek nie widział żadnego sensu w pracy nad drobiazgową krytyką General Theory, gdyby Keynes miał znów zmienić zdanie (Hayek, 1963, s. 60; Hayek, 1966, strony 240-41). Hayek uważał, że lepiej będzie pełniej dopracować teorię kapitału Böhm-Bawerka i zaczął poświęcać więcej energii temu projektowi. Niestety, The Pure Theory of Capital nie została zakończona do 1941, a do tego czasu keynesistowski model makro mocno się zakorzenił[6].

W ciągu paru lat szczęśliwe losy Szkoły Austriackiej dramatycznie się odwróciły. Po pierwsze, austriacka teoria kapitału, integralna część teorii cyklów koniunkturalnych, trafiła pod ostrzał urodzonego we Włoszech ekonomisty z Cambridge, Piero Sraffa’y i Amerykanina Franka Knighta, podczas gdy teoria cyklów koniunkturalnych została zapomniana wśród entuzjazmu dla General Theory. Po drugie, wraz z przeprowadzką Hayeka do Londynu i trwającym do wczesnych lat 40-tych opuszczaniem Wiednia przez ekonomistów austriackich z powodów osobistych, a potem politycznych, Szkoła w zasadzie przestała istnieć[7]. Mises wyjechał w 1934 roku z Wiednia do Genewy, a następnie do Nowego Yorku, gdzie w izolacji kontynuował prace; Hayek pozostał w LSE do 1950 roku, gdy dołączył do Committee on Social Thought na Uniwersytecie Chicagowskim. Inni Austriacy pokolenia Hayeka zyskali znaczące pozycje w Stanach Zjednoczonych – Gottfried Haberler na Harvardzie, Fritz Machlup i Oskar Morgenstern w Princeton, Paul Rosenstein-Rodan w MIT – lecz ich praca już nie nosiła wyraźnych śladów tradycji fundamentów Carla Mengera.

W Chicago Hayek ponownie znalazł się w olśniewającej grupie: instytucie ekonomii, prowadzonym przez Knighta, Miltona Friedmana, potem George’a Stiglera; był jednym z najlepszych, wraz z Aaronem Directorem ze szkoły prawa wkrótce opracowali pierwszy program prawno-ekonomiczny[8]. Ale teoria ekonomiczna, w szczególności styl rozumowania, ulegała gwałtownej zmianie; Foundations Paula Samuelsona ukazały się w 1947, ustanawiając fizykę wzorcem nauki, jaką powinna naśladować ekonomia, a esej Friedmana z 1953 roku o „pozytywnej ekonomii” ustanowił nowy standard metody ekonomicznej. Dodatkowo Hayek zaprzestał pracy nad teorią ekonomiczną, koncentrując się zamiast tego na psychologii, filozofii i polityce, które przyćmiły na długi czas ekonomię austriacką[9]. Ważną pracę, zgodną z austriacką tradycją, wykonał wówczas Rothbard (1956, 1962, 1963a, 1963b), Kirzner (1963, 1966, 1973) i Lachmann (1956), ale, przynajmniej publicznie, pozostawała ona praktycznie w stanie całkowitego uśpienia.

Gdy w 1974 roku Hayek odebrał nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii, zainteresowanie Szkołą Austriacką nagle i niespodziewanie odżyło. Jakkolwiek nie był to pierwszy przypadek tak zwanej „austriackiej odnowy” – pamiętna konferencja South Royalton, odbyła się wcześniej tego samego roku – ponowne odkrycie Hayeka jako ekonomisty było mimo wszystko rozstrzygającym momentem dla renesansu ekonomii austriackiej[10]. Teksty Hayeka mogły uczyć nowe pokolenia, a sam Hayek zjawiał się na wczesnych konferencjach Institute for Humane Studies w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Wciąż pisał, kończąc The Fatal Conceit w 1988, w wieku 89 lat. Zmarł w 1992 roku we Fryburgu, w Niemczech, gdzie żył od momentu opuszczenia Chicago w 1961 roku.