Jesteś tutaj: Start » Historia myśli ekonomicznej cz. 6 - Artykuły » Friedrich August von Hayek - współczesny ...

Friedrich August von Hayek - współczesny ekonomista austriacki (III)

| 18 luty 2011 | Tekst pochodzi z mises.pl, autor Peter Klein, Tłumaczenie: Jan Lewiński

Hayek i ekonomia austriacka

Jest jasne, że myśl austriacka zawdzięcza swą odnowę w dużym stopniu Hayekowi. Lecz czy prace Hayeka to w rzeczywistości naprawdę „ekonomia austriacka” – część oddzielnej, rozpoznawalnej tradycji – czy też może powinniśmy się odnosić do nich jako do oryginalnych i bardzo osobistych dzieł?[21] Niektórzy obserwatorzy piętnują jego późniejsze prace, szczególnie z okresu jego odwrotu od technicznej ekonomii, które ukazują wpływ jego przyjaciela, Sir Karla Poppera bardziej niż Carla Mengera, czy Misesa: jeden z krytyków mówi o „Hayeku I” i „Hayeku II”; inny pisze o „transformacji Hayeka”[22].

« poprzedni następny »

To prawda, że Popper miał znaczący wpływ na późną myśl Hayeka. Bardziej interesująca jest dokładna natura związku Hayeka z Misesem. Bez wątpienia żaden ekonomista nie miał większego wpływu na myślenie Hayeka niż Mises – nawet nie Wieser, od którego Hayek nauczył się swego fachu, a który umarł w 1927 roku, kiedy Hayek był wciąż młodym człowiekiem[23]. Poza tym Mises wyraźnie uznawał Hayeka za najbłyskotliwszego z jego pokolenia. Jednak, jak spostrzegł sam Hayek (1978a), był kimś więcej niż tylko zwyczajnym naśladowca: „mimo tego, że zawdzięczam [Misesowi] decydujący bodziec w kluczowym momencie mojego rozwoju intelektualnego i stałą inspirację przez dziesięciolecie, prawdopodobnie najbardziej zyskałem na jego nauczaniu, ponieważ nie byłem od początku jego uczniem na uniwersytecie, takim niewinnym młodym człowiekiem, który podszedłby do jego słów doktrynalnie, lecz przybyłem do niego już jako wykwalifikowany ekonomista, obeznany z równoległą gałęzią ekonomii austriackiej [gałęzią Wiesera], od której mnie odwrócił, choć nigdy kompletnie, pozyskując sobie zwolennika”.

Wiele napisano o poglądach Hayeka i Misesa na socjalistyczną debatę o kalkulacji. Problemem jest, czy socjalistyczna ekonomia jest „niemożliwa”, jak zarzucał Mises w 1920, czy zwyczajnie mniej efektywna lub trudniejsza do zastosowania. Hayek (1992, p. 127) utrzymywał później, że „główną tezą [Misesa] nie było, jak to jest czasem mylnie stawiane, że socjalizm jest niemożliwy, lecz że nie może efektywnie wykorzystywać zasobów”. Tak przedstawiona interpretacja jest dyskusyjna. Hayek dyskutuje tutaj ze standardowym ujęciem debaty nt. kalkulacji, którą można znaleźć choćby u Schumpetera (1942, strony 172-186), czy Bergsona (1948). Zgodnie z tym poglądem początkowe twierdzenie Misesa o niemożliwości ekonomicznej kalkulacji w socjalizmie zostało obalone przez Oskara Langego, Freda Taylora i Abba’ę Lernera, a późniejsze modyfikacje wprowadzone przez Hayeka i Robbinsa były jednoznaczne z przyznaniem, że gospodarka socjalistyczna jest teoretycznie możliwa, lecz trudna w praktyce ze względu na to, że wiedza jest zdecentralizowana a motywacja do działania słaba. Odpowiedź Hayeka w cytowanym tekście, że rzeczywista pozycja Misesa była wyolbrzymiona, zyskała wsparcie czołowego historyka rewizjonistycznego zajmującego się debatą o kalkulacji, Dona Lavoie, który utrzymuje, że „główne argumenty wysuwane przez Hayeka i Robbinsa nie stanowią ‘odwrotu’ od Misesa, ale raczej wyjaśnienie, kierujące sprzeciw na późniejsze wersje centralnego planowania (…) Mimo że komentarze zarówno Hayeka, jak i Robbinsa, odnoszące się do trudności wyliczeniowych [późniejszych wersji], odpowiadały za mylące interpretacje ich argumentów, w rzeczywistości ich główne konsekwencje były w pełni zgodne z zarzutem Misesa” (Lavoie, 1985, s. 20). Kirzner (1988) utrzymuje podobnie, że pozycje Misesa i Hayeka powinno się widzieć razem jako wczesne próby wypracowania austriackiego spojrzenia na proces rynkowy jako „przedsiębiorczego odkrywania”. Salerno (1990a) twierdzi inaczej, faworyzując tradycyjny sąd, że oryginalny problem kalkulacji Misesa jest inny od problemu procesu odkrywczego podkreślanego przez Lavoie’a i Kirznera[24].

Co więcej, spontaniczny porządek i grupowa selekcja, akcentowane później przez Hayeka, nie łączyły go z Misesem; pojawiają się tu jednak elementy rozumowania Mengera. Wyjaśnienie tej różnicy znajdziemy w słowach Hayeka (1978a), według których „sam Mises był wciąż bardziej dzieckiem racjonalistycznej tradycji oświecenia, raczej kontynentalnej, niż angielskiej, liberalnej (…), której sam jestem przedstawicielem”. Jest to wskazanie na „dwa rodzaje liberalizmu”, do którego Hayek często odnosi się następująco: kontynentalna, racjonalistyczna lub utylitarystyczna tradycja, akcentująca rozum i zdolność człowieka do kształtowania otoczenia, oraz angielska tradycja prawa zwyczajowego, która kładzie nacisk na ograniczenia rozumu i „spontaniczne” siły ewolucji[25].

Ostatnio związek między Misesem a Hayekiem przerodził się w pełni w debatę „dehomogenizacyjną”. Salerno (1990a, 1990b, 1993, 1994) i Rothbard (1991, 1995) uważają hayekowskie podkreślanie wiedzy i odkrycia za zdecydowanie odmienne od misesowskiego nacisku na celowe ludzkie działanie. Salerno (1993), na przykład, dowodzi, że są dwa nurty nowoczesnej ekonomii austriackiej, oba biorące swój początek od Mengera. Jeden nurt, Wiesera-Hayeka, skupia się na rozproszonej wiedzy i systemie cen służącemu za sposób wymiany wiedzy. Drugi, Böhm-Bawerka-Misesa, skupia się na kalkulacji monetarnej (lub też „szacowaniu”, czyli antycypacji przyszłych cen) bazującej na istniejących cenach wyrażonych w pieniądzu. Kirzner (1995a, 1995b, 1996, 1997) i Yeager (1994, 1995) argumentują inaczej, twierdząc, że różnice między Hayekiem i Misesem to raczej kwestie semantyczne niż merytoryczne[26].

Bez względu na to, istnieje powszechna zgoda, że Hayek plasuje się wśród najwybitniejszych członków Szkoły Austriackiej i wśród największych ekonomistów dwudziestego wieku. Jego praca wciąż ma znaczenie dla teorii cyklów koniunkturalnych, porównywanych systemów gospodarczych, filozofii społecznej i politycznej, teorii prawa a nawet w psychologii kognitywnej. Nie zawsze łatwo nadążyć za pracami Hayeka – sam określa się raczej jako „pytający” lub „plączący”, a nie „mistrz własnej dziedziny” – co mogło przyczynić się do różnorodności interpretacji jego pracy, które narosły[27]. Częściowo z tego powodu pozostaje jednym z najciekawszych intelektualistów swoich czasów.

Peter G. Klein jest profesorem asystującym ekonomii na Uniwersytecie Georgii i współredaktorem The Collected Works of F. A. Hayek. Dziękuje on bez jednoznacznego wyróżniania Rogerowi Garrisonowi, Sandy Klein, Stephenowi Kresgemu, Davidowi Robinsonowi, Joemu Salerno, George’owi Selginowi i Larry’emu White’owi za pomocne komentarze przy wcześniejszych szkicach.
Do pełniejszego zapisu biograficznego kieruję do Hayeka, 1994, i wprowadzenia Stephena Kresge’a.
Ojciec Hayeka był lekarzem i botanikiem. Jeden z dziadków, statystyk, był przyjacielem Eugenia von Böhm-Bawerka; filozof Ludwig Wittgenstein był kuzynem w drugiej linii.
Hicks (1967, s. 204) pisał, odnosząc się do pierwszej (1931) angielskiej książki Hayeka, że „Prices and production była angielska, lecz nie była to angielska ekonomia”.
W dodatku Hayek (1963, s. 60) przytaczał fakt własnego „zmęczenia kontrowersjami”; był zaangażowany w spór z rynkowymi socjalistami nt. kalkulacji ekonomicznej, z Knightem nt. teorii kapitału a z Keynesem nt. pieniądza.
Większą ilość informacji na temat błędu Hayeka dotyczącego odpowiedzi na General Theory można znaleźć u Caldwella, 1995, szczególnie na stronach 40-46. Hayek (1963, strony 60-61; 1966, strony 240-241) wierzył także, że efektywne obalenie twierdzeń Keynesa musiałoby się wiązać z dokładną krytyką agregatowej, lub „makro”, ekonomii w ogólności. Caldwell (1988) sugeruje inny powód: to w tym czasie Hayek tracił wiarę w teorię równowagi i zwracał się w stronę postrzegania aktywności ekonomicznej z perspektywy „procesu rynkowego”, co utrudniło nawiązanie walki z Keynesem w oparciu o te same warunki, na jakich dyskutowali wcześniej. McCormick (1992, strony 99-134) i Blaug (1993, strony 53-55) przedstawiają zupełnie inne uzasadnienie: Hayek nie mógł odpowiedzieć, ponieważ austriacka teoria kapitału, na której zbudowana była teoria cykli koniunkturalnych, była zwyczajnie błędna.
O emigracji austriackich ekonomistów pisze Craver, 1986.
Jednakże w Chicago Hayek był postrzegany jak outsider; jego miejsce znajdowało się raczej w Komitecie Myśli Społecznej, nie na wydziale ekonomii, a jego płaca była finansowana przez prywatną fundację, Fundusz Williama Volkera (ta sama organizacja, która płaciła pensję Misesa jako profesora wizytującego na Uniwersytecie Nowojorskim).
Hayek (1994, s. 126) powiedział wtedy „stałem się (…) w jakimś sensie przestarzały jako ekonomista i zupełnie nie czułem sympatii dla kierunku rozwoju ekonomii. Mimo tego, że wciąż uważałem prace, które wykonałem w latach czterdziestych nad metodą nauki, historią idei i teorią polityczną, za tymczasowe wypady na inne pole, stwierdziłem, że trudno jest mi wrócić do systematycznego nauczania teorii ekonomicznej i raczej jako ulgę odczułem fakt, że moje obowiązki nauczycielskie mnie do tego nie zobowiązywały”.
Protokół konferencji South Royalton opublikowano jako The Foundations of Modern Austrian Economics (Dolan, 1976). Dalszy, uzupełniający tom ukazał się dwa lata później: New Directions in Austrian Economics (Spadaro, 1978). Dla większej ilości spojrzeń na odnowę austriacką patrz u Rothbarda, 1995 i Vaughna, 1996. Salerno (1996b) twierdzi, że odnowę austriacką powinno się datować nie od 1974, lecz 1962-63, kiedy Rothbard opublikował Man, Economy and State (1962), America’s Great Depression (1963a), i What Has Government Done to Our Money? (1963b), prace, które rozpaliły zainteresowanie ekonomią austriacką u młodszych uczestników South Royalton.
Lucas (1977) przywołuje przykład Hayeka jako głównego eksponenta pre-keynesowskiej teorii cykli koniunkturalnych. Grossman i Stiglitz (1976) oraz sam Grossman (1980, 1989) twierdzą, że wbrew słowom Hayeka ceny na rynku nie są „wystarczającymi statystykami” dla zmian w gustach i technologii. Ta literatura stara się testować „zawartość informacyjną” sygnałów cenowych, i stwierdza, że generalnie jedynie doskonale konkurencyjne ceny niosą ze sobą użyteczną informację. Farrell i Boston (1990) utrzymują, że Hayek przecenia właściwości koordynacyjne zdecentralizowanej wymiany rynkowej. Praca Hayeka z 1945 jest często cytowana w literaturze Nowych Instytucjonalistów podkreślającej proces i adaptację, jednak koordynacja rynkowa jest widziana jako jedynie jeden z typów pożądanej koordynacji. Vide, na przykład, Williamson, 1991.
Hayek ostatecznie odrzucił „średni okres produkcji” Böhm-Bawerka jako użyteczny pomysł, mimo tego, że wcześniej skorzystał z niego w Prices and Production (1931). Patrz Hayek, 1994, s. 141 oraz White, 1996.
Hayek uważał że ważniejszy przypadek występuje, gdy rynkowa stopa procentowa utrzymuje się na stałym poziomie mimo zwiększania naturalnej stopy procentowej. Jednakże w swoich pracach skupił się na zdecydowanie łatwiejszej sprawie, gdy ekspansja kredytowa zaniża rynkową stopę procentową poniżej niezmienionej stopy naturalnej.
Przez większość swej kariery Hayek uważał bankowy system rezerw cząstkowych za z natury niestabilny, przyjmujący rolę (w zasadzie) rządowego stabilizatora podaży pieniądza. W późniejszych pracach, począwszy od The Constitution of Liberty ( (1960) a skończywszy na Denationalisation of Money (1976), bronił konkurencji prywatnych dostarczycieli urzędowego pieniądza. Vide White, 1997.
Antycypując dzisiejsze teorie cykli, Hayek (1939) uznawał zachowanie cykli za zależne od oczekiwań dotyczących przyszłych cen i ruchów stóp procentowych. Jak sformułowali to Garrison i Kirzner (1987, s. 612), dla Hayeka „ceny to sygnały, nie maszerujące rozkazy”. Ale Hayek nie wierzył, że podmioty mogą znać rzeczywistą strukturę gospodarki i prawidłowo rozróżniać ruchy stóp procentowych generowane przez zmiany czasowych preferencji konsumentów od tych generowanych przez zmiany w podaży pieniądza.
Dla dokładniejszych omówień poglądów makroekonomicznych Hayeka patrz O’Driscoll, 1977, oraz Garrison i Kirzner, 1987. Dla ekspozycji i interpretacji austriackiej teorii cykli koniunkturalnych, a szczególnie jej odniesienia do współczesnych teorii cykli koniunkturalnych patrz Garrison, 1978, 1984; Bellante i Garrison, 1988; Van Zijp, 1993; oraz Foss, 1994, strony 39-55.
Użycie przez Hayeka argumentu o niewiedzy do obrony rynku jest niezwykłe. Współcześni ekonomiści zwykle wymagają założenia o hiperracjonalności – kompletnej i doskonałej informacji, racjonalnych oczekiwań, idealnych rynków i tak dalej – by usprawiedliwić „efektywność” alokacji rynkowej. W nowej literaturze rynkowej traktującej o informacji i motywacjach, teoretycy tacy jak Joseph Stiglitz używali odchyleń od tych założeń o perfekcji, by udowodnić niepowodzenie rynku i by dostarczyć racjonalizacji interwencji rządowych (patrz 9-ty punkt powyżej). Dla Hayeka było odwrotnie – fakt, że podmioty rynku nie są hiperracjonalne, był argumentem nie przeciw indywidualnej wolności, ale przeciw państwowemu planowaniu i kontroli społecznej.
Wcześniej Hayek (1933b, s. 27) używał słów „organizm” i „organizacja”, wziętych od Misesa; to rozróżnienie wspomniane przez Coase’a w jego słynnym artykule z 1937 roku, o „naturze Firmy”.
O związku między socjalistyczną debatą o kalkulacji i teorią firmy więcej u Kleina, 1996.
O spontanicznym porządku patrz Fehl, 1986. Vanberg (1994) twierdzi, że spostrzeżenie Hayeka o spontanicznym porządku via grupowej selekcji jest niekompatybilne z metodologicznym indywidualizmem.
Praca Wiesera była generalnie uważana, przez samego Hayeka i innych, za jego osobisty dorobek. Przeciwny pogląd prezentuje Ekelund, 1986.
O Hayeku I i II patrz u Hutchisona, 1984, strony 210-219; o „transformacji” pisze Caldwell, 1988. Ostatnie zawiera dyskusje o tym, czy artykuł Hayeka „Ekonomia i wiedza” z 1937 roku stanowi rozstrzygające zerwanie z Misesem na rzecz „falsyfikacjonistycznego” podejścia popperowskiego, utrzymującego, że dowody empiryczne mogą być użyte w celu falsyfikacji teorii (ale nie do jej „weryfikacji” przez indukcję). Więcej o twierdzeniu, że 1937 to punkt zwrotny patrz Hutchison (1984, s. 215) i Caldwell (1988, s. 528); dla przeciwnego stwierdzenia patrz Gray (1984, strony 16-21) oraz Garrison i Kirzner (1987, strony 610). Hayek (1992, pp. 55-56; 1994, pp. 72-74) we własnej osobie podtrzymywał wcześniejszą interpretację, utrzymując, że to właśnie Misesa miał nadzieję przekonać w swoim artykule z 1937 roku. Jeśli to prawda, to próba Hayeka była niezwykle subtelna, skoro Mises najwyraźniej przyjął argumentację Hayeka, nieświadom tego, że była skierowana do niego.
Margit von Mises (1984, p. 133) przypomina o nowojorskim seminariach jej męża, na których „spotykał się z każdym nowym studentem w nadziei, że któryś z nich okaże się drugim Hayekiem”.
Prace Hayeka poświęcone socjalistycznej kalkulacji ekonomicznej zebrano u Hayeka, 1997. By zobaczyć omówienie, patrz Caldwell, 1997.
Więcej o skomplikowanym i subtelnym związku Mises-Hayek patrz Klein, 1992, strony 7-13 i odniesienia tamże.
Kirzner (1995b, p. 1244), pisze na przykład, że krytyki socjalizmu Misesa i Hayeka „są po prostu różnymi sposobami wyłożenia tej samej, austriackiej myśli (…) Nie dostrzec wspólnego zrozumienia ekonomicznego podzielanego przez Misesa i Hayeka, to być niepotrzebnie sprowadzanym na manowce powierzchownych różnic w wypowiadaniu i akcencie. Pogłębiać ten błąd przez postrzeganie kolizji między współczesnymi Austriakami, dzieląc na ‘zwolenników Hayeka’ i ‘zwolenników Misesa’, to zamieniać błąd w interpretacji na koszmar dogmengeschictliche”. Więcej o debacie o dehomogenizacji patrz Herbener, 1991, 1996; Salerno, 1994, 1996a; Hoppe, 1996; Boettke, 1997; a także Yeager, 1995. Rothbard (1994, p. 559) identyfikuje trzy wyróżnialne i często sporne paradygmaty wewnątrz ekonomii austriackiej: prakseologia Misesa; nacisk na rynek jako transmisję wiedzy i koordynacji planów Hayeka-Kirznera – raczej niż nacisk na ciągłą koordynację cen jak u Misesa; i ultra-subiektywizm [Ludwiga] Lachmanna”. Co ciekawe, Hayek sam starał się dehomogenizować swoją pracę od tej wolnorynkowych myślicieli, z którymi nie zgadzał się metodologicznie. W wywiadzie z lat osiemdziesiątych XX wieku opisał Miltona Friedmana jako „logicznego pozytywistę”, który „[wierzy], że fenomen gospodarczy może być wyjaśniony jako makrofenomen, że można wydobyć przyczyny i skutki z agregatów i średnich (…) [Friedman] ma słuszność co do wielu rzeczy i ogólnych problemów rynku. Chcę mieć go po swojej stronie. Wiesz, jedną z rzeczy, które wypowiadałem często publicznie, jest, że jedna z rzeczy, których najbardziej żałuję, to zaniechanie krytyki traktatu Keynesa, ale równie prawdziwe jest twierdzenie, że jest to nie skrytykowanie [Eseje w] Pozytywnej Ekonomii Miltona, która w pewien sposób jest niebezpieczną książką”. Cytat u Hayeka, 1994, strony 144-145.
O pytających i mistrzach własnych dziedzin pisze Hayek, 1975. Oprócz siebie Hayek wymienia Wiesera i Franka Knighta jako reprezentantów pytających, Böhm-Bawerka, Josepha Schumpetera i Jacoba Vinera jako reprezentantów mistrzów swych dziedzin. Jak wspomina Hayek (1975, s. 51), „każdą nową, wartą zachodu ideę, jaką kiedykolwiek miałem, zawdzięczałem brakowi umiejętności pamiętania, że każdy kompetentny specjalista powinien mieć wszystko w małym palcu. Zawsze, gdy ujrzałem coś w nowym świetle, było to rezultatem bolesnego wysiłku rekonstrukcji argumentu, który większość kompetentnych ekonomistów bez wysiłku byłaby w stanie odtworzyć natychmiast”.