Friedrich August von Hayek - współczesny ekonomista austriacki (II)

Wkład w ekonomię

Specjaliści od cykli koniunkturalnych darzą jego osiągnięcia w dziedzinie fluktuacji industrialnych uznaniem, a współcześni teoretycy informacji często przyznają rację jego pracom nad cenami i sygnałami, chociaż zwykle jego wnioski są punktem sporu[11]. Praca Hayeka znalazła swoje miejsce również w filozofii politycznej (Hayek, 1960), teorii prawa (Hayek 1973-79) i psychologii (Hayek, 1952). Wewnątrz Szkoły Austriackiej wpływ Hayeka, mimo swej niewątpliwej doniosłości, stał się celem pewnych kontrowersji. Jego nacisk na spontaniczny porządek i jego prace dotyczące kompleksowości systemów odcisnęły się szeroko wśród wielu przedstawicieli Szkoły Austriackiej. Inni podkreślali jego prace na temat ekonomii technicznej, szczególnie te dotyczące kapitału i cykli koniunkturalnych, zwracając uwagę na napięcie występujące między niektórymi poglądami Hayeka i Misesa na porządek społeczny. (Podczas gdy Mises był racjonalistą i utylitarystą, Hayek skupiał się na granicach rozumu, opierając swoją obronę kapitalizmu na jego umiejętności używania ograniczonej wiedzy i uczenia się na zasadzie prób i błędów).

Teoria cykli koniunkturalnych

Opracowania Hayeka na temat kapitału, pieniądza i cykli koniunkturalnych powszechnie uważa się za jego najważniejszy depozyt ekonomiczny (Hicks, 1967; Machlup, 1976). Budując na Theory of Money and Credit (1912) Misesa, Hayek pokazał, w jaki sposób wahania ekonomiczne – wraz z różnorodnością produkcji i zatrudnienia – są powiązane ze strukturą kapitałową gospodarki. W Prices and Production (1931) po raz pierwszy użył słynnych „trójkątów Hayeka”, by zilustrować związek między wartością dóbr kapitałowych i ich miejsca w hierarchii czasowej produkcji. Ponieważ produkcja jest czasochłonna, środki produkcji muszą być angażowane teraz, by posłużyć produkcji finalnych dóbr, których wartość zaistnieje dopiero w przyszłości, gdy już zostaną sprzedane. Jednakże kapitał jest heterogeniczny. Gdy dobra kapitałowe są zużywane w procesie produkcji, ulegają przy użyciu komponentów przemianie ze środków pierwotnych na produkty pośrednie, specyficzne dla konkretnych rodzajów produktów końcowych. W rezultacie, aktywów tych nie da się łatwo ponownie rozdysponować, jeśli zapotrzebowanie na dobra finalne się zmieni.

Głównym problemem makroekonomicznym w nowoczesnej gospodarce używającej kapitału jest tym samym koordynacja czasowa: jak alokacja zasobów pomiędzy kapitałem a dobrami konsumenckimi może być zestawiona z preferencjami konsumentów wybierających między natychmiastową a przyszłą konsumpcją? W The Pure Theory of Capital (1941), najprawdopodobniej jego najbardziej ambitnej pracy, Hayek opisuje, jak w gospodarce struktura produkcji zależy od charakterystyki dóbr kapitałowych – trwałości, komplementarności, zastępowalności, specyficzności itd. Tę strukturę można opisać rozmaitymi „okresami inwestycyjnymi” nakładów, rozszerzeniem böhm-bawerkowego pojęcia „krążenia”, stopnia, w jakim produkcja wykorzystuje zasoby na hozyzontach czasowych[12].

W Prices and Production (1931) i Monetary Theory and the Trade Cycle (1933a) Hayek ukazał, jak zastrzyki pieniężne, zaniżając stopę procentową poniżej tego, co Mises (za Wicksellem) nazywał ich „naturalnym poziomem”, zaburzają strukturę czasową produkcji w gospodarce[13]. Większość teorii dotyczących wpływu pieniądza na ceny i produkt (już tamtych czasów) bierze pod uwagę jedynie wpływ całkowitej podaży pieniądza na poziom cen i sumuje produkt lub inwestycje do jednej wielkości.

Teoria austriacka, w postaci rozwiniętej przez Misesa i Hayeka, skupia się na sposobie, w jaki pieniądz wchodzi do obiegu gospodarczego („efekty zastrzyku”) i jak to wpływa na relatywne ceny i inwestycje w poszczególnych sektorach. W konstrukcji Hayeka inwestycje w pewne stadia produkcji są „błędnymi inwestycjami”, jeśli nie pomagają zestawiać struktur produkcji z preferencjami czasowymi konsumentów. Redukcja stóp procentowych powodowana przez ekspansję kredytową kieruje surowce w stronę kapitałowo intensywnych procesów i wczesnych stadiów produkcji (których wymagania inwestycyjne są bardziej elastyczne z punktu widzenia stóp procentowych), tym samym „wydłużając” czas produkcji. Jeśli stopy procentowe spadłyby wskutek zmiany preferencji konsumentów bardziej faworyzujących przyszłość ponad dzisiejszą konsumpcję, wtedy dłuższa struktura czasowa produkcji byłaby odpowiednią, koordynującą reakcją. Spadek stóp procentowych spowodowany ekspansją kredytową, jednakże, byłby „fałszywym sygnałem”, powodującym zmiany struktury produkcji, który nie byłby zharmonizowany z czasowymi preferencjami konsumentów[14]. Boom wywołany wzrostem inwestycji jest sztuczny. Ostatecznie uczestnicy rynku zdadzą sobie sprawę, że nie ma dość oszczędności, by dokończyć wszystkie projekty; boom splajtuje, gdy błędne inwestycje zostaną wykryte i zlikwidowane[15]. Każdy sztuczny boom indukowany ekspansją kredytową działa zatem przeciw sobie. Na uzdrowienie składa się likwidacja złych inwestycji wytworzonych przez zaniżenie stóp procentowych poniżej ich naturalnych poziomów, tym samym odnowienie struktury czasowej produkcji tak, by była zgrana z czasowymi preferencjami konsumentów[16].

Wiedza, ceny i konkurencja jako procedura odkrywcza

Prace Hayeka o wiedzy rozproszonej i spontanicznym porządku są także szeroko znane, ale bardziej kontrowersyjne. W „Economics and Knowledge” (1937) i „The Use of Knowledge in Society” Hayek twierdził, że głównym problemem ekonomicznym stojącym przed społeczeństwem nie jest, jak powszechnie się uważa w podręcznikach, alokacja posiadanych zasobów między konkurujące cele. „Jest to raczej problem najlepszego przeznaczenia zasobów znanych każdemu członkowi społeczeństwa na cele, których relatywne znaczenie znają tylko te jednostki. Lub, by ująć to krótko, jest to problem wykorzystania wiedzy nie danej wszystkim w całej zbiorowości” (Hayek, 1945, s. 78).

Duża część wiedzy niezbędnej do działania systemu gospodarczego, przekonywał Hayek, nie ma formy „naukowej”, czy technicznej wiedzy – świadomości praw rządzących zjawiskami naturalnymi i społecznymi – ale „” wiedzy, idiosynkratycznych, rozproszonych fragmentów zrozumienia „okoliczności miejsca i czasu”. Tej ukrytej wiedzy często nie są świadomi nawet jej posiadacze, i nie może być ona przekazana władzy centralnej. Rynek używa zwykle tej ukrytej wiedzy za pomocą swego rodzaju „procedury odkrywczej” (Hayek, 1968a), dzięki której informacja jest bezwiednie transmitowana przez gospodarkę jako niezamierzona konsekwencja zmierzania jednostek do ich własnych celów[17]. Rzeczywiście, hayekowskie rozróżnienie na neoklasyczne pojęcie „konkurencji”, definiowane jako zestaw warunków równowagi (liczba podmiotów na rynku, charakterystyka produktu itd.) i na starsze pojęcie konkurencji jako rywalizacji odcisnęła wyraźne piętno na ekonomii austriackiej (Kirzner, 1973; Machovec, 1995).

Według Hayeka konkurencja rynkowa generuje szczególny rodzaj porządku – porządek będący wynikiem „ludzkiego działania, nie ludzkiego planu” (zdanie, które Hayek podjął od mentora Adama Smitha, Adama Fergusona). Ten „spontaniczny porządek” jest systemem realizującym się przez niezależne działania wielu jednostek, produkującym ogólne zyski w sposób niezamierzony i zwykle nieprzewidywalnie dla tych, których działania go spowodowały. By odróżnić ten rodzaj porządku od porządku planowego, ustalonego systemu, Hayek (1968b, pp. 72-76) używał greckiego terminu cosmos dla spontanicznego porządku i taxis dla świadomie zaplanowanego. Wśród przykładów cosmos znajdziemy cały system rynkowy, pieniądz, prawo zwyczajowe, a nawet język. Taxis to, przez kontrast, zaprojektowana lub skonstruowana organizacja, jak firma czy biuro; są to „wyspy świadomej siły w oceanie nieświadomej kooperacji, jak zgęstniałe bryłki masła w wiadrze maślanki” (D. H. Robertson, cytat u Coase’a, 1937, s. 35).[19]

Większość komentatorów postrzega prace Hayeka dotyczącą wiedzy, odkryć i konkurencji jako skutek jego udziału w socjalistycznej debacie nad problemem kalkulacji ekonomicznej lat 20-tych i 30-tych zeszłego wieku. Błąd socjalistów, zdaniem Hayeka, polegał na niedostrzeganiu faktu, że całość gospodarki jest z konieczności porządkiem samorzutnym i nie da się jej odtworzyć tak, by operatorzy tego planowego porządku mogli sprawować kontrolę nad jej organizacją. Tak jest, ponieważ planowe rozkazy mogą radzić sobie jedynie z problemami o ściśle ograniczonej komplikacji. W przeciwieństwie do tego spontaniczne rozkazy mają tendencję do ewolucji zgodnej z naturalnymi procesami selekcji, zatem nie potrzebują projektów, czy nawet zrozumienia przez choćby jeden umysł.[20]