Carl Menger - koncepcja krańcowej użyteczności

Pozycja Mengera jako twórcy fundamentalnych doktryn ekonomii austriackiej została przyjęta i uznana przez wszystkie znaczące autorytety w historii myśli austriackiej. W swoim panegiryku na cześć Mengera, napisanym po jego śmierci w 1921, Joseph Schumpeter oświadcza, że „Menger nie był niczyim uczniem, a to, co stworzył, nie traci na aktualności (…) teoria wartości, ceny i dystrybucji Mengera jest najlepszą, jaką dysponujemy do dnia dzisiejszego”. Ludwig von Mises napisał, że „to, co znane jest jako Szkoła Ekonomii Austriackiej powstało w 1871 roku, gdy Carl Menger opublikował skromny tom zatytułowany Grundsätze der Volkswirtschaftslehre [Principles of Economics]) (…). Do końca lat siedemdziesiątych nie było żadnej ‘Szkoły Austriackiej’. Był tylko Carl Menger.” Dla F.A. Hayeka (1992, s. 62) „fundamentalne idee [Szkoły Austriackiej] pochodzą w pełni i w całości od Carla Mengera (…). [T]o, co wspólne dla członków Szkoły Austriackiej, co konstytuuje ich odrębność i co stanęło u podstaw ich późniejszych prac, to akceptacja nauk Carla Mengera”.

Mimo tego, że nie ma żadnego sporu odnośnie roli Mengera jako twórcy aksjomatyki ekonomii austriackiej, istnieje niejednoznaczność odnosząca się do istoty natury jego wkładu. Nie zawsze jest w pełni zrozumiałe, że mengerowska próba podjęcia radykalnej rekonstrukcji teorii wartości na zasadach prawa marginalnej użyteczności była inspirowana nie tylko niesprecyzowaną perspektywą subiektywizmu. Miast tego, Mengera motywował odrębny, dalekosiężny cel przyczynowo-skutkowego powiązania wartości subiektywnych stojących u podstaw wyborów konsumentów z obiektywnymi cenami rynkowymi używanymi przez biznesmenów w kalkulacji ekonomicznej. Klasyczni ekonomiści sformułowali teorię próbującą tłumaczyć ceny rynkowe jako wynik działania prawa podaży i popytu. Jednak ci ekonomiści zmuszeni byli do ograniczania swoich analiz do kalkulacji monetarnych i wyborów biznesmenów, zaniedbując jednocześnie wybór konsumentów z powodu braku satysfakcjonującej teorii wartości. Ich teoria „skalkulowanego działania” była poprawna na tyle, na ile była w stanie sięgnąć, i mogła być wykorzystana, do tępienia protekcjonistycznych i interwencjonistycznych zamysłów szesnasto- i siedemnastowiecznych merkantylistów, oraz etatystycznych urojeń osiemnastowiecznych socjalistów utopijnych. Tym samym ostateczny cel Mengera to nie zniszczenie ekonomii klasycznej, jak to się czasami sugerowało, lecz skompletowanie i ugruntowanie klasycznego konceptu poprzez zjednoczenie teorii determinacji cen wraz monetarną kalkulacją w ogólną teorię ludzkiego działania.

ŻYCIE I PRACA

Carl Menger urodził się 28 lutego, w 1840 roku, na Galicji, na terenie dzisiejszej Polski. Był potomkiem starej austriackiej rodziny, której członkami byli rzemieślnicy, muzycy, urzędnicy służby cywilnej, wojskowi oficerowie, wśród których wszyscy byli (w poprzedzającym jego narodzenie pokoleniu) czeskimi emigrantami. Jego ojciec, Anton, był prawnikiem, a jego matka, Caroline (z domu Gerzabek) była córką bogatego kupca czeskiego. Miał dwóch braci, Antona i Maxa: pierwszy był znaczącym autorem socjalistycznym oraz profesorem na Uniwersytecie Praskim i Wiedeńskim; drugi, prawnik, był liberalnym deputowanym do austriackiego parlamentu. Rodzinie Mengerów przyznano tytuł szlachecki, jednak Carl sam odrzucił tytuł „von” na początku dorosłości.

Po okresie studiów ekonomicznych na Uniwersytecie Praskim i Wiedeńskim trwającym od 1859 do 1863 roku, Menger podjął pracę dziennikarską latem 1863 roku. Młody Menger szybko zyskał zdecydowane uznanie w profesji dziennikarskiej, pisząc wiele nowel i komedii (które najwyraźniej przystosowano dla gazet do wydawania w odcinkach), oraz, w 1865, spotykając się i wymieniając myśli z liberalnym premierem austriackim, R. Belcredim. Jesienią 1866 roku opuścił Wiener Zeitung, gazetę, dla której wtenczas pracował jako analityk rynkowy, w celu przygotowania się do ustnego egzaminu doktoranckiego z prawa. Po zdaniu tego egzaminu, w maju 1867 roku, podjął się praktyki adwokackiej, uzyskując tytuł prawniczy na Uniwersytecie Krakowskim w sierpniu 1867 roku. Jednak wkrótce wrócił do pracy dziennikarza ekonomicznego i pomógł założyć gazetę codzienną.

To we wrześniu 1867, natychmiast po otrzymaniu tytułu prawniczego, relacjonował Menger, „rzucił [się on] w wir ekonomii politycznej”. Przez następne cztery lata starannie opracowywał system myśli pozwalający gruntownie przemodelować teorię ekonomiczną. Ekonomia Mengera rozkwitła w 1871 wraz z publikacją Principles, na zawsze zmieniając historię myśli ekonomicznej. Jako dziennikarz ekonomiczny, Menger zaobserwował daleką rozbieżność między czynnikami, które klasyczna ekonomia identyfikowała jako najważniejsze dla wyjaśniania determinacji cen, oraz czynnikami, które, jak wierzyli doświadczeni uczestnicy gry rynkowej, wywierały największy wpływ na kształt procesu wyceny. Niezależnie od tego, czy ta obserwacja legła u podstaw głębokiego zaabsorbowania się kwestiom ekonomicznym po 1867, jest to z pewnością zgodne z najważniejszym dla niego celem, rekonstrukcją teorii cen.

W 1870, Menger uzyskał posadę w służbie cywilnej, w departamencie prasowym austriackiego gabinetu (Ministerratspraesidium), który składał się wtedy z członków Partii Liberalnej. Mając za sobą opublikowaną pracę i ukończony w 1872 egzamin habilitacyjny, spełniał wymogi stanowiska Privat-Dozenta – zwykle nieopłacanego wykładowcy z pełnymi przywilejami profesorskimi – na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Wiedeńskiego. Po awansie na w pełni opłacane, pełnoetatowe stanowisko profesora nadzwyczajnego (Professor Extraordinarius) jesienią 1873, ustąpił z etatu w ministerialnym departamencie prasowym, lecz nie zrezygnował ze swojej aktywności dziennikarskiej do 1875.

W 1876 roku uzyskał nominację na jednego z nauczycieli osiemnastoletniego następcy tronu, Rudolfa von Habsburga. Przez okres dwóch lat Menger uczył Rudolfa, podróżując z nim po Europie. Po powrocie do Wiednia, Menger został mianowany przez Cesarza Franciszka Józefa do objęcia Katedry Ekonomii Politycznej na Wiedeńskim Wydziale Prawa, gdzie wywiązywał się z tych obowiązków od roku 1879 jako Professor Ordinarius, czyli Profesor Zwyczajny.

Zabezpieczony, na prominentnej pozycji akademickiej, Menger był teraz w stanie zająć się formułowaniem wyjaśnienia i obrony teoretycznej metody, którą zastosował w Principles. Książka ta została w Niemczech zignorowana, ponieważ przez lata osiemdziesiąte XIX wieku niemiecka ekonomia prawie całkowicie znalazła się w rękach Młodszej Szkoły Historycznej, której przewodził Gustav Schmoller, a która pałała zawziętą wrogością do „abstrakcyjnego” modelu teoretyzowania Mengera (oraz Szkoły Klasycznej). Owoce badań metodologicznych Mengera zostały wydane w 1883, w książce zatytułowanej Untersuchungen über die Methode der Sozialwissenschaften und der politischen Ökonomie insbesondere (tyt. ang. Investigations into the Method of the Social Sciences with Special Reference to Economics, pol. Dociekania nad metodą nauk społecznych ze szczególnym uwzględnieniem ekonomii politycznej). Podczas gdy poprzednia książka została zignorowana, Untersuchungen zrobiły natychmiastową furorę wśród niemieckich ekonomistów, którzy gorączkowo odpowiedzieli szyderczymi atakami na Mengera i „Szkołę Austriacką”. Termin ten został wykuty i zastosowany przez niemieckich historycystów w celu podkreślenia oddalenia Mengera i jego naśladowców od mainstreamu niemieckiej ekonomii. Menger zareplikował w 1884 roku zjadliwym pamfletem, Irrtumer des Historismus in der deutschen Nationalökonomie (Błędy historycyzmu w niemieckiej ekonomii), i stąd rozpoczęła się słynna Methodenstreit, debata nad metodą między Szkołą Austriacką a Niemiecką Szkołą Historyczną.

W międzyczasie pisma i nauczanie Mengera z okresu połowy lat siedemdziesiątych zaczęły przyciągać wielu błyskotliwych naśladowców, przede wszystkim Eugena von Böhm-Bawerka i Friedricha von Wiesera. Między 1884 a 1889 prace tych ludzi, i licznej rzeszy innych, na których wpłynął Menger, zaczęły ukazywać się w wielkiej obfitości, prowadząc do zgrupowania identyfikowalnego jako Szkoła Austriacka. Do późnych lat osiemdziesiątych doktryny Mengera przenikały również do nie-niemieckojęzycznych ekonomistów we Francji, Niderlandach, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Menger zrezygnował u schyłku lat osiemdziesiątych z aktywnego uczestnictwa w Methodenstreit, a jego zainteresowania ponownie odwróciły się od problemów metodologicznych wyłącznie w stronę kwestii teorii ekonomicznej i ekonomii stosowanej. W 1888 roku opublikował znaczący artykuł na temat teorii kapitału, Zur Theorie des Kapitals (O teorii kapitału). Również w tym czasie przewodził komisji zaangażowanej w reformowanie austriackiego systemu monetarnego, i była to pozycja, która pobudziła go do głębokiego zainteresowania problemami teorii i polityki monetarnej. Rezultatem był deszcz artykułów o ekonomii monetarnej opublikowany w 1892, wliczając doń Geld (Pieniądz), przełomowy wkład do teorii monetarnej. Menger kontynuował pracę akademicką do momentu rezygnacji ze stanowiska profesorskiego w 1903, lecz, niestety mimo tego, że umarł dopiero w 1921, nie stworzył żadnych innych większych prac.