Carl Menger - koncepcja krańcowej użyteczności (VII)

Jeśli na podstawie szacunków relatywnej użyteczności marginalnej tych dwóch dóbr dla niego, B1 zapłaci najwyżej osiemdziesięcioma workami pszenicy by zyskać konia, a A1 użyczy konia za nie mniej niż dziesięć worków pszenicy – znów, na podstawie szacunków marginalnej użyteczności – wtedy istnieje podstawa dla wymiany, ponieważ przy cenach pomiędzy dziesięcioma a osiemdziesięcioma workami pszenicy za konia, A1 i B1 wartościują konia i pszenicę odwrotnie. Gdy tak jest i założymy, że A1 i B1 się znają, cena zapłacona w tych warunkach ustali się gdzieś pomiędzy dziesięcioma a osiemdziesięcioma buszlami za konia. Dokładna cena stanie się obiektem targu między tą dwójką i zależeć będzie od ich relatywnych umiejętności negocjacyjnych. Gdy tylko wymiana się dokona, cena jest zrealizowana, po czym znika i natychmiast następuje stan spoczynku dla obu stron, charakteryzujący się polepszeniem kondycji poprzez satysfakcję potrzeb każdego z nich, oraz tymczasową przerwą w ich aktywności katalaktycznej.

Wprowadźmy teraz na rynek jeszcze dwóch potencjalnych nabywców koni, B2 oraz B3, których maksymalna cena zakupu konia wynosi odpowiednio sześćdziesiąt i pięćdziesiąt buszli pszenicy. Założywszy, że maksymalna cena zakupu B1 pozostanie na poziomie osiemdziesięciu, zakres ceny równowagi musi się skurczyć do od sześćdziesięciu jeden do osiemdziesięciu buszli, gdyż konkurencja po stronie kupujących zawyża cenę do poziomu wystarczająco wysokiego, by wyłączyć wszystkich za wyjątkiem jednego, najbardziej zdolnego do kupna. Jedynie cena przekraczająca sześćdziesiąt buszli spowoduje dystrybucję dóbr, która jest zgodna ze stanem spoczynku dla wszystkich uczestników rynku. Na przykład, przy cenie siedemdziesięciu buszli jedynie nabywca B1 nadaje rangę koniu wyższą niż cena kupna, podczas gdy A1, sprzedawca, oraz B2 i B3, wyłączeni kupujący, szeregują cenę kupna wyżej niż konia i zadowala ich opuszczenie rynku bez niego. Jeśli przykład zmienimy tak, by A1 handlował dwoma końmi z minimalnymi cenami sprzedaży odpowiednio trzydziestu i dziesięciu buszli, wtedy zakres ceny równowagi spadnie, zmniejszając się dalej do przedziału od pięćdziesięciu jeden do sześćdziesięciu buszli pszenicy, z B1 i B2 kupującymi każdy po jednym koniu w tej cenie. Bowiem jedynie cena zrealizowana w tym zakresie jest w stanie wykształcić wyciszenie w procesie katalaktycznym, wywodzące się z redystrybucji dóbr, zgodnej z całkowitym wykorzystaniem wspólnych korzyści z wymiany.

Menger podsumował ogólną zasadę kształtowania ceny w „handlu monopolistycznym”, tj. rynku, na którym jak wyżej jedna strona rynku składa się z jednego sprzedawcy. Wtedy: „Formacja ceny ma miejsce między granicami, ustalonymi przez chęć osoby najmniej chętnej i mającej najmniejsze możliwości konkurowania, która nadal uczestniczy w kupowaniu [B2 w powyższym przykładzie] i chęć osoby mogącej najbardziej konkurować spośród wszystkich konkurentów, którzy zostali ekonomicznie wykluczeni z wymiany [B3, w przykładzie]”.

Menger także rozpoznał, że ta sama zasada, która odpowiada za formowanie ceny w przypadku monopolu, nie stosuje się do „monopolu”, lecz jest absolutnie prawdziwym i wiernym prawem ekonomii, które dotyczy w sposób uniwersalny kształtowania ceny na wszystkich rynkach. Zgodnie z tym prawem, nazwanym przez Boehm-Bawerka prawem „par marginalnych”, na każdym rynku aktualna cena ustali się zawsze na poziomie rozpraszającym kompletnie obopólne korzyści z dodatkowej wymiany, którą kulminuje stan spoczynku. Menger pisze: „Każda z danych sytuacji ekonomicznych ustala skończone granice, wewnątrz których ma miejsce kształtowanie się cen i dystrybucja dóbr, a każda cena i dystrybucja dóbr, która przekracza te granice, jest ekonomicznie niemożliwa (…). Czy dana ilość towaru zostaje sprzedana przez monopolistę, czy wielu konkurentów-dostawców oraz niezależnie od sposobu, w jaki towar został początkowo rozprowadzony wśród konkurujących sprzedawców, efekt formacji ceny i wynikła dystrybucja towarów pośród konkurujących klientów jest dokładnie taki sam”.

Wszechstronne zainteresowanie przyczynowym procesem zaspokajania potrzeb wyjaśnia, dlaczego Menger nadaje w tym fragmencie równą wagę zarówno „formowaniu ceny” jak i „dystrybucji dóbr”. Dobra są najbliższą przyczyną zaspokajania potrzeb i przez to bezpośrednią przyczyną angażowania się w wymianę. Wyjaśnia to także, dlaczego Menger skupiał się na historycznie zrealizowanych cenach, ponieważ ceny te, słowami Mengera, są najzwyczajniej „ilościami dóbr aktualnie wymienionych”; stąd opłata za nie generuje obopólne usprawnienie rozmiaru satysfakcji uczestników rynku. Chwilowe „punkty spoczynku”, które zyskują tak wiele miejsca w mengerowskiej teorii ceny są stanami, które dominują zaraz po zapłaceniu tych cen, kiedy nie ma innych możliwości wspólnego poprawienie jakości satysfakcji graczy rynkowych.

Ponieważ Principles były pomyślane jako pierwsza, ogólna część wielotomowego traktatu, którego Mengerowi nigdy nie dane było ukończyć, brak w nich wypowiedzianej i uszczegółowionej dyskusji nad wycenami czynników produkcji i kosztami pieniężnymi produkcji, które są używane w kalkulacjach ekonomicznych przedsiębiorców. Ta biała plama mengerowskiej teorii ceny została umiejętnie wypełniona przez Boehm-Bawerka, który w 1886 opracował „prawo kosztów” – dziś nazywamy je prawem produktywności marginalnej – które wyjaśniało wycenę czynników rynkowych w sposób w pełni zgodny z mengerowskim wyjaśnieniem wyceny dóbr konsumenckich prawem marginalnej użyteczności. Wraz z ukończeniem mengerowskiej teorii wyceny, przedsiębiorcze interesy i monetarna kalkulacja w końcu została zintegrowana z wyborem konsumenta, tworząc ogólną teorię ludzkiego działania.

KONKLUZJA

Mamy zatem przed oczami największe osiągnięcie Mengera, esencję jego „rewolucji” w ekonomii: zademonstrowanie, że ceny są po prostu obiektywną manifestacją procesów przyczynowych, celowo rozpoczętych i kierowanych świadomie w celu zaspokajania ludzkich potrzeb. To teoria ceny właśnie jest więc sercem mengerowskiej i tym samym austriackiej ekonomii. W pełnym głębokich spostrzeżeń fragmencie swojego panegiryku, Schumpeter podkreślił pewien aspekt zasług Mengera: „Tym, co się liczy, nie jest więc odkrycie, że ludzie kupują, sprzedają, lub produkują dobra do momentu, gdy wartościują je z punktu widzenia satysfakcji potrzeb, lecz odkrycie trochę innego rodzaju: odkrycie, że ten prosty fakt, wraz ze swymi korzeniami, tkwiącymi w prawach ludzkich potrzeb, jest absolutnie wystarczający do wyjaśnienia podstawowych faktów odnoszących się do całego, skomplikowanego zjawiska współczesnej gospodarki wymiany, oraz to, że, mimo uderzających pozorów mówiących co innego, potrzeby ludzkie są siłą napędową mechanizmu ekonomicznego poza gospodarką Robinsona Crusoe, lub gospodarką bez wymiany. Sposób myślenia, który prowadzi do tej konkluzji, rozpoczyna się od spostrzeżenia, że formowanie cen jest szczególną cechą ekonomiczną gospodarki – inną od wszystkich innych społecznych, historycznych i technicznych cech – oraz, że ściśle gospodarcze wydarzenia mogą być zrozumiane w ramach formowania ceny. Z czysto ekonomicznego punktu widzenia, system ekonomiczny jest jedynie systemem zależnych cen; wszystkie specyficzne problemy, jakkolwiek by ich nie nazwać, są niczym innym, niż przypadkami jednego i tego samego, powtarzającego się procesu, a wszystkie ekonomiczne regularności można wydedukować z praw kształtowania się ceny. Już we wstępie do pracy Mengera możemy znaleźć to spostrzeżenie jako oczywiste założenie. Jego główny cel to odkrycie prawa formowania ceny. Gdy tylko udało mu się ugruntowanie rozwiązania problemu wyceny na aspekcie zarówno ‘podażowym’, jak i ‘popytowym’ w analizie ludzkich potrzeb oraz na aspekcie tego, co Wieser nazywał zasadą ‘użyteczności marginalnej’, cały skomplikowany mechanizm ekonomiczny nagle objawił się jako niespodziewanie i transparentnie prosty”.

Schumpeter (1969, s. 90) konkludował, że pomimo innych cennych zasług Mengera, to jego „teoria wartości i ceny (…) jest, mówiąc w pewnej przenośni, ekspresją jego prawdziwej osobowości”. Jeśli tak jest, osobowość Mengera żyje nadal w kwitnącym prakseologicznym wzorcu ponadczasowej ekonomii austriackiej.