Carl Menger - koncepcja krańcowej użyteczności (IV)

Mengerowskie analizy porządku i ekonomicznego sensu dóbr, dobrane razem, druzgocą podstawy klasycznej teorii kosztów produkcji. Po pierwsze, twierdzenie, według którego sens ekonomiczny dóbr niższego rzędu bierze się z faktu, że dobra wyższego rzędu zaangażowane w ich produkcję mają sens ekonomiczny ustanowiony już przed przyczynowym procesem produkcji jest, jak mówi Menger, „(…) sprzeczne (…) z całym doświadczeniem, które uczy nas, że z dóbr wyższego rzędu, których sens ekonomiczny nie ulega żadnej wątpliwości, można wyprodukować rzeczy kompletnie bezużyteczne, a w konsekwencji ekonomicznej ignorancji produkowane są naprawdę (…)”. Innymi słowy, teoria kosztów produkcji stoi na przegranej pozycji, gdy chodzi o wyjaśnienie jak rzadkie i wartościowe zasoby mogą być i są używane do wytworzenia produktów, których wartość rynkowa jest zerowa, ponieważ nie da się ich użyć, pośrednio lub bezpośrednio, do zaspokojenia ludzkich potrzeb. Abstrahując od tego problemu, fatalna ułomność teorii starającej się wyjaśniać sens ekonomiczny dóbr niższego rzędu za pomocą sensu ekonomicznego dóbr wyższego rzędu jest jedynie „pseudo-wyjaśnieniem”. Jak twierdził Menger, „jeśli uzasadniamy sens ekonomiczny dóbr pierwszego rzędu sensem drugiego, a drugiego sensem trzeciego, trzecie znów sensem ekonomicznym dóbr czwartego rzędu i tak dalej, nie zbliża nas to w istotny sposób nawet na krok do rozwiązania problemu, ponieważ pytanie o ostatnią i prawdziwą przyczynę sensu ekonomicznego dóbr pozostaje bez odpowiedzi”.

C. Teoria wartości

To doprowadza nas do pytania, które tak nawiedzało, a w końcu pokonało klasycznych ekonomistów. Ponieważ niestety nie byli w stanie pojąć, że ustalone ilości, a nie całe klasy dóbr, podlegały ludzkiemu działaniu, klasycy pominęli w swej analizie ‘wartość użytkową’. Lecz Menger, w nieustającym skupieniu na indywidualnym działaniu, z łatwością zidentyfikował fundamentalne znaczenie pojęcia jednostki marginalnej – ilości dobra istotnej dla wyboru – dla całokształtu teorii ekonomicznej.

W swoich notatkach Menger odróżniał „wartość gatunku”, wartość abstrakcyjnej klasy dóbr, od „wartości indywidualnej” lub „wartości konkretnej” przyporządkowanej ustalonym jednostkom dobra. Oddzielając tę pierwszą jako kompletnie nieistotną dla działania w realnym świecie, Menger argumentował, że „w przypadku wartości gatunku zestawiamy z jednej strony właściwości dobra, całkowicie ignorując jego ilość, a z drugiej strony zestawiamy ludzkie potrzeby, zupełnie nie wziąwszy pod uwagę indywidualności (…). W prawdziwym życiu istnieją jedynie konkretne dobra i konkretne potrzeby”. De facto subiektywne szeregowanie różnych kategorii potrzeb zaspokajanych przez skończone ilości dobra bierze się z samego pojęcia działania. Jak wyjaśnił Menger: „Różne wartości, które satysfakcjonują odrębne, konkretne potrzeby człowieka, nie są obce świadomości żadnego ekonomizującego człowieka (…). Gdziekolwiek żyją ludzie i jakikolwiek poziom cywilizacji reprezentują, obserwujemy, jak ekonomizujące jednostki przypisują znaczenie rozmaitym satysfakcjom ich potrzeb. W szczególności przypisują relatywną wagę do wybranych czynów prowadzących do bardziej lub mniej kompletnego zaspokojenia każdej z potrzeb, oraz oceniają, jak rezultaty tego porównywania prowadzą ich do możliwie najpełniejszego zaspokojenia ich potrzeb (ekonomizowanie)”.

Dzięki rozpoznaniu sedna ekonomizowania lub działania, Menger był zdolny w konkluzji pokazać, że potrzeba każdego dobra jest w rzeczywistości serią potrzeb na skończone jednostki dobra. To implikuje, że jedynie rzeczywiste jednostki dobra mają znaczenie dla ludzkiego wyboru: „Nie gatunki jako takie, lecz jedynie konkretne rzeczy są dostępne dla ekonomizujących jednostek. Tym samym jedynie te drugie są dobrami, a jedynie dobra są przedmiotem naszego ekonomizowania i naszego wartościowania”.

Ustaliwszy, że wyłącznie określone potrzeby i określone jednostki dóbr poddane są procesowi wartościowania, Menger przeszedł do zdefiniowania wartości jako „wagi, którą mają dla nas pojedyncze dobra i ilości dóbr ze względu na świadomość zależności zaspokojenia naszych potrzeb od władzy nad nimi”. Mówiąc inaczej, „wartość wszystkich dóbr jest jedynie przypisaniem tej wagi [możliwości satysfakcjonowania naszych potrzeb] dobrom ekonomicznym”. Oznacza to zatem dla Mengera, że „(…) wartość nie istnieje poza ludzką świadomością (…). [W]artość dóbr jest w swej naturze całkowicie subiektywna”. Błędem byłaby interpretacja tej ostatniej wypowiedzi jako radykalne, subiektywistyczne odrzucenie zewnętrznej rzeczywistości. Bowiem stanowcze mengerowskie rozróżnienie między wartością rzeczy a samą rzeczą jest w rzeczywistości pomyślane jako środek do objaśnienia nierozerwalnego, ontologicznego związku między światem poznawalnym i światem obiektywnych procesów przyczynowych, które zaczynają istnieć za sprawą wartościowania i ekonomizowania. Tak więc Menger pisze: „Wartość dóbr jest więc nie czymś arbitralnym, lecz zawsze konieczną konsekwencją ludzkiej wiedzy o tym, że utrzymywanie życia, dobrobytu, lub też nie tak bardzo znaczącej ich części, zależy od władania dobrem lub ilością dóbr (…). Ponieważ byty istniejące obiektywnie są zawsze określonymi rzeczami, lub ilościami rzeczy, a ich wartość jest zawsze czymś fundamentalnie różnym od samych w sobie rzeczy; wartość jest to osąd, czyniony przez ekonomizujące jednostki, odnoszący się do istotności ich władzy nad rzeczami dla wpływu na podtrzymywanie ich żyć i dobrobytu”.

Jeśli wartość opiera się na sądzie dotyczącym znaczenia „konkretnych” rzeczy dla satysfakcji „konkretnych” potrzeb, jak kształtuje się takie sądy? To znaczy, co jest wartością określonej rzeczy dla osoby, która szuka takiego jej zastosowania, które by zaspokoiło jej potrzeby? W odpowiedzi na to pytanie Menger nie tylko rozwiązał paradoks wartości, lecz także stworzył podwaliny pod rekonstrukcję teorii ceny i w związku z tym całości nauk ekonomicznych. By zilustrować tę odpowiedź, zbadajmy przypadek hipotetycznego farmera, który ma rozmaite, liczne potrzeby, które może zaspokoić za pomocą worka ziarna. Najbardziej palącą potrzebą jest zużycie ziarna na produkcję ilości chleba niezbędnej, by utrzymać własną egzystencję podczas nadchodzącego roku. Następna większa potrzeba to zastosowanie dodatkowej ilości chleba, która pozwoli mu podtrzymać zdrowie i siły na cały rok. Umiejscowione coraz to niżej na skali wartości są metody wykorzystania worka z ziarnem, które satysfakcjonują następujące potrzeby: 3-cia na nasiona, by zagwarantować zbiory w przyszłości; 4-ta na produkcję piwa i whisky; 5-ta na karmę dla zwierząt gospodarskich, z których nabiał i mięso umożliwiają mu korzystanie ze zmiennej diety. Możemy dalej zakładać, że farmer odczuwa dodatkowych piętnaście niezidentyfikowanych potrzeb, stopniowo znajdujących się coraz niżej w hierarchii tak, by był on niezdolny do pełnego zaspokojenia swych potrzeb na worek ziarna ze zbiorem mniej niż dwudziestu worków.

Jeśli założymy, że aktualny zbiór to pięć worków ziarna jednakowej jakości, wtedy ziarno jest dla niego dobrem rzadkim, które musi być zekonomizowane – to jest użyte dla zaspokojenia jedynie pięciu jego najważniejszych, konkretnych potrzeb, pominąwszy zaspokojenie piętnastu jego mniej naglących potrzeb. Jaka jest wartość worka ziarna w tym przypadku? Ponieważ każdy z piątki worków jest zgodnie z hipotezą jakościowo identyczny, to muszą być także identyczne, gdy chodzi o wartość, a jednak mimo tego satysfakcjonują potrzeby nierównej wagi.

Menger (1981, s. 131) w sposób błyskotliwy udzielił odpowiedzi na to pytanie, reformułując je: „[J]akiej satysfakcji by nie osiągnięto, gdyby ekonomizujący osobnik nie miał danej jednostki do swej dyspozycji – to jest, jeśli miałby mieć władzę nad całą ilością mniejszą o tę jedną jednostkę?”. W świetle mengerowskiej dyskusji o ekonomizowaniu, niewątpliwie poprawną odpowiedzią na to pytanie jest „jedynie najdalszej ze wszystkich zaspakajanych przez całą dostępną ilość”. Inaczej mówiąc, bez względu na to której konkretnej fizycznej jednostki go pozbawiono, człowiek działający ekonomizowałby wybierając realokację pozostałych jednostek tak, by podtrzymywać satysfakcjonowanie swych najważniejszy potrzeb, pomijając zaspokojenie najmniej istotnej z potrzeb uprzednio satysfakcjonowanej większą podażą. Zatem właśnie najmniej ważna satysfakcja jest zależna od jednostki dobra, tym samym determinuje ona wartość każdej z osobna i wszystkich jednocześnie jednostek podaży. Tę satysfakcję determinująca wartość wkrótce poznano jako „użyteczność marginalną”. Jak sformułował prawo użyteczności marginalnej Menger: „W związku z tym, w każdym konkretnym przypadku, spośród wszystkich satysfakcji zapewnionych przez pełną ilość dobra pozostającego w dyspozycji aktora, jedynie te, które mają najmniejszą dla niego wagę, są zależne od dostępności danej części całej tej ilości. Zatem dla tej osoby wartość jakiejkolwiek części dostępnej ilości dobra jest równa wartości, jaką stanowią dla niego najmniej ważne satysfakcje wśród tych zapewnianych całą ilością i osiąganych równymi częściami”.

W naszym przykładzie, wartość każdego z pięciu worków ziarna w posiadaniu farmera jest determinowana i równa ważności satysfakcji piątego rzędu, dzięki możliwości konsumpcji mleka i jaj. Gdyby którykolwiek z worków uległ nieumyślnemu spaleniu, marginalna użyteczność i tym samym wartość worka ziarna zwiększyłaby się do satysfakcji, której spodziewa się z rocznej dostawy piwa i whisky. Gdyby sfora wałęsających się lisów pozostawiła go tylko z jednym workiem, jego wartość wzrosłaby jeszcze bardziej do poziomu wagi, którą przywiązuje własnemu życiu. Z drugiej strony, gdyby rekordowe zbiory przyniosły pięćdziesiąt worków ziarna – dalece przewyższając hipotetycznych dwadzieścia potrzeb dotyczących worka ziarna – marginalna użyteczność i wartość worka spadłaby do zera, ponieważ satysfakcja żadnej z jego potrzeb nie zależałaby od posiadania pięćdziesiątego, a nawet dwudziestego pierwszego worka.