Eugen von Boehm-Bawerk

Eugen von Böhm-Bawerk (urodzony 12 lutego 1851; zmarły w 1914) znalazł się we właściwym miejscu i czasie, by wnieść istotny wkład w rozwój ekonomii austriackiej. Gdy był dwudziestoletnim studentem w Wiedniu, ukazało się w 1871 Principles of Economics Carla Mengera. Jego formalnym wykształceniem było prawo (dlatego nie był w rzeczywistości uczniem Mengera), lecz po ukończeniu w 1875 pracy doktorskiej z prawa rozpoczął przygotowania tak w kraju, jak i za granicą, do tego, by uczyć ekonomii w swojej ojczystej Austrii.

Podobne przejście od prawa do ekonomii nakreśliło karierę jego kolegi z klasy (później szwagra) Friedricha von Wiesera, najlepiej znanego z jego Natural Value, opublikowanej w 1893 roku. Silny wpływ prac Mengera na sposób myślenia Böhm-Bawerka, razem z trwającymi całe życie związkami z Wieserem sprawiły, że był naturalnym kandydatem do reprezentowania dorobku austriackiego i rozwoju austriackiej teorii. Zdaniem Schumpetera (History of Economic Analysis, Nowy York: Oxford University Press, 1954, s. 846) Böhm-Bawerk „był tak bardzo entuzjastycznym uczniem Mengera, że nie ma sensu szukać u niego innych inspiracji.”

Wielbiciel i naśladowca Mengera na Uniwersytecie w Innsbrucku, Eugen von Boehm-Bawerk, przyjął wyjaśnienie Mengera, przeformułował je i zastosował do mnóstwa nowych problemów, wśród których była wartość, cena, kapitał i procent. Jego History and Critique of Interest Theories (tłum. pol. Historia i krytyka teorii zysku z kapitału), które ukazało się w 1884, jest wspaniałym rachunkiem błędów w historii myśli, a także silną obroną idei, zgodnie z którą stopa procentowa nie jest sztuczną konstrukcją, ale nieodłączną częścią rynku.

Kariera Böhm-Bawerka jako naukowca była jednak nierównomierna. Najważniejszym okresem jego aktywności naukowej były lata spędzone na Uniwersytecie w Innsbrucku (1881-1889). W latach 80-tych XIX wieku opublikował po raz pierwszy dwa z trzech tomów wspaniałego dzieła Capital and Interest. Jego późniejsze lata zdominowały obowiązki Ministra Finansów Austrii, stanowiska, na którym pozostawał (choć nie bez przerw) w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku i później, za które został zasłużenie uhonorowany umieszczeniem podobizny na austriackich banknotach stuszylingowych. Po okresie wypełniania tego i innych rządowych zadań wrócił do nauczania w 1904. Uzyskując pozycję w Uniwersytecie Wiedeńskim stał się kolegą Wiesera, sukcesora emerytowanego Mengera. Studenci, którzy przeszli przez uczelnię pod koniec ostatniej dekady kariery Böhm-Bawerka (i życia: zmarł w 1914) to między innymi Joseph Schumpeter i Ludwig von Mises.

W 1959 roku tysiąc dwieście stron Capital and Interest zostało przetłumaczonych na język angielski przez Hansa Sennholza i George’a Huncke’a i wydane w całości w jednym tomie. Recenzując to nowe tłumaczenie, Mises określił tę „monumentalną pracę” jako „najznamienitszy wkład we współczesną teorię ekonomiczną.” Wyraził też przekonanie, że nikt nie może się nazywać ekonomistą, jeśli nie jest gruntownie zaznajomiony z problematyką zawartą w tej książce, a nawet posunął się do sugestii – co było dla niego typowe – że żaden obywatel traktujący poważnie swoje obowiązki wobec społeczeństwa nie powinien korzystać z prawa głosu, jeśli nie przeczyta wcześniej Böhm-Bawerka!

Pierwszy tom Capital and Interest, noszący tytuł History and Critique of Interest Theories (1884) to wyczerpujący przegląd alternatywnych ujęć fenomenu stopy procentowej: teorii zużycia, produktywności, abstynencji i wielu innych. Najbardziej znacząca w jego wczesnej pracy jest miażdżąca krytyka teorii wyzysku, przyjętej przez Karola Marksa i jego naśladowców: kapitaliści nie wyzyskują pracowników; zapewniają robotnikom płace dużo wyższe niż zysk, który pomogli oni wypracować. Ponad dekadę później Böhm-Bawerk zrewidował kwestie podnoszone przez socjalistów. Karl Marx and the Close of His System ustalał, że pytanie dotyczące przebiegu dystrybucji pomiędzy czynniki produkcji jest zasadniczo problemem ekonomicznym, a nie politycznym. Austriacka odpowiedź skutecznie podważyła laborystyczną teorię wartości, podobnie jak tak zwane „spiżowe prawo płac.”.

Positive Theory of Capital (1889) Böhm-Bawerka stanowiąca drugi tom Capital and Interest, zawiera najważniejszy i najgłębszy wkład do naszego zrozumienia gospodarczych procesów produkcji, które zabierają czas zanim przyniosą procent. Ale ten tom jest czymś więcej. Jego “Value and Price” (księga III) buduje na Principles Mengera wyraźnie austriacką wersję marginalizmu. To tu znajdujemy słynną dyskusję Böhm-Bawerka (s. 143) o pionierskim farmerze, który musi podjąć decyzję o alokacji worków z ziarnem – najpierw jako proste pożywienie dla własnej osoby, następnie dla jego kur i papug, a na końcu jako składnika do robienia brandy. Esencję austriackiego marginalizmu przekazuje nam wraz z opowieścią o tym, co może się stać (uważajcie papugi), jeśli farmer miałby stracić jeden worek z ziarnem. Ta opowieść i jej wiele wariantów, opowiadanych niezliczoną ilość razy przez piszących podręczniki w następnych dziesięcioleciach, kontrastuje wyraźnie z podwójnie różniczkowalnymi funkcjami całkowitej użyteczności, które powstały z marginalizmu Stanleya Jevonsa i równań ogólnej równowagi (general-equilibrium) dominujących u Leona Walrasa.

Dodatki do trzeciego wydania drugiego tomu (1909-1912) ukazały się jako osobny, trzeci tom w 1921 roku i noszą tytuł Further Essays on Capital and Interest. Tutaj Böhm-Bawerk opisuje objaśnienia, zastrzeżenia i rozszerzenia swojej teorii, oraz odpowiada na krytykę. Te eseje zawierają mnóstwo treści i ukazują również poziom erudycji i umiejętności retorycznych ich autora. Böhm-Bawerk rozumuje jak ekonomista, a argumentuje jak prawnik; jego najbardziej krytyczne uwagi są skierowane przeciw tym, których teorie najbardziej przypominają jego własne. Na przykład teoria Gustava Cassela, w której stopa procentowa powoduje, że podaż i popyt „czekają” na równowagę, zostaje stanowczo odrzucona. Mimo tego, że Szkoła Austriacka jest znana ze szczególnej uwagi, jaką poświęca sprawom metodologicznym, Böhm-Bawerk nie dba o defensywę. Schumpeter wyartykułował ukrytą maksymę: „Nie pisz nic lub niewiele o metodzie, zamiast tego pracuj energiczniej używając wszystkich dostępnych metod.”

Nowocześni ekonomiści notorycznie zapominają o znaczeniu pieniądza w sensie czasowej struktury dóbr pośrednich. Produkcja pochłania czas, a czas, który odziela sformułowanie planów produkcji od ostatecznego zaspokojenia potrzeb konsumentów jest pomostowany kapitałem. Jeśli w ogóle wspomina się o tym w nowoczesnych podręcznikach, to aspekty te są w ekonomicznej rzeczywistości przedstawiane jako „trudne problemy kapitału”, opowiastkę mająca usprawiedliwić pomijanie tego zasadniczego obszaru tematycznego. Mimo swej pozycji białej plamy głównego nurtu ekonomii, ekonomia austriacka prawie od samego początku liczyła się szczególnie z teorią kapitału. Böhm-Bawerk w pełni świadomy trudności zbudował swoją karierę akademicką wokół dążeń do zrozumienia związków między kapitałem a stopą zwrotu i rozwojem teorii wartości w kontekście czasowej alokacji.

Wcześniej w swojej karierze Böhm-Bawerk postawił kardynalne pytanie, dyskutowane zarówno przez prekursorów jak i przez jemu współczesnych. „Czy istnieje jakiekolwiek usprawiedliwienie dla procentu wypłacanego właścicielom kapitału?” Usprawiedliwienie, jego zdaniem, polega na prostym fakcie: ludzie bardziej cenią dobra dzisiejsze niż przyszłe w tej samej ilości i tej samej jakości. Przyszłe dobra wymienia się ze zniżką, a dzisiejsze po wyższej cenie. Zapłata procentu jest dokładnym oddaniem różnicy wartości w czasie. Ten procent, czy też agio, płacony kapitalistom, pozwala pracownikom uzyskiwać przychód na bardziej stałych zasadach niż byłby możliwy w innych okolicznościach. „Teoria agio” Böhm-Bawerka i jej wpływ na alternatywną „teorię wyzysku,” były bez wątpienia wystarczające, by zyskać mu uznanie historyków myśli ekonomicznej. Jednakże oprócz tego wkroczył na nowy grunt i zdolny był przekształcić odrzucenie socjalistycznej doktryny na nowe zrozumienie systemu kapitalistycznego.

Jego Positive Theory kończy się makroekonomicznym modelem ogólnej równowagi. Służy naświetleniu klasycznych problemów akumulacji kapitału i postępu technicznego w celu rozwiązania neoklasycznego problemu istnienia i określenia stopy procentowej, a także do wielu innych rzeczy. Połączył swoją teorię procentu agio z teorią wartości marginalnej Mengera, by pokazać, że przy wielkości płac ustalonej przez rynek, maksymalizujący zysk kapitaliści-przedsiębiorcy zaangażują się w działania produkcyjne, które nie tylko w pełni zaangażują siłę roboczą, lecz także całkowicie zaabsorbują zaoszczędzone dobra. Używając najwcześniejszych i najbardziej fundamentalnych myśli austriackich, Böhm-Bawerk powiązał czasową strukturę produkcji z czasową preferencją pracowników i innych zarabiających. Prawie pół wieku zanim John Maynard Keynes postawił przeciwstawne twierdzenie i przedstawił je jako General Theory (Ogólną teorię), Positive Theory pokazała, że rynek pracy i rynek funduszy pożyczkowych, lub szerzej rynek oszczędności mogły jednocześnie znaleźć odpowiednią dla siebie równowagę.

Widzimy zatem, że Böhm-Bawerk był makroekonomistą – do tego autorefleksyjnym. Klasyczni ekonomiści, szczególnie Ricardo, mogą być w retrospektywie uznawani za makroekonomistów, chociaż ich czasy poprzedzają ślady obecnego rozróżnienia. Współczesne słowo „makroekonomia”, rzecz jasna, jest stosunkowo nowe. Paul Samuelson, który zreorganizował problematykę ekonomii dokonując porządkowego rozróżnienia na mikro- i makroekonomię, zauważa to rozróżnienie już u Ragnara Frischa i Jana Tinbergena, datując debiut tego sformułowania w druku przez Erika Lindahla w 1939 roku. Ale w 1891 roku, w swoim eseju o „austriackich ekonomistach”, cytowanym wcześniej, Böhm-Bawerk pisał, że „nie powinniśmy wystrzegać się studiowania mikrokosmosu, jeśli chcemy prawidłowo zrozumieć makrokosmos rozwiniętej gospodarki.” W tej pomijanej maksymie metodologicznej znajdziemy jego pragnienie zrozumienia makroekonomii wraz z uznaniem faktu, że mikroekonomiczne fundamenty są niezbędne dla wiarygodnej makroekonomii – pogląd ten mainstream przypisuje latom 60-tym.