Eugen von Boehm-Bawerk (cz. 3)

Teoria cen

Istnieją cztery sytuacje:

1. Wymiana izolowana. Występuje tu dwóch wymieniających, z których każdy ma jedno dobro, tzn. istnieje obustronny monopol. Cena danego dobra ustala się pomiędzy wartościami podmiotowymi wymiennymi obu wymieniających. Nie można być ona ekonomicznie jednoznacznie określona.
2. Monopol po stronie podaży. Występuje tu jeden sprzedawca z jednym dobrem, a wielu nabywców. Nabywa wówczas kupujący najzdolniejszy do kupna tzn. szacujący dobro w stosunku do dobra stanowiącego cenę najwyżej, a cena ustala się pomiędzy wartościami podmiotowymi nabywcy i najzdolniejszego do wymiany spośród tych, którzy odpadli od kupna, przy czym dodatkową dolną granicę posiłkową stanowi wartość podmiotowa wymienna sprzedawcy.
3. Monopol po stronie popytu. Występuje tu jeden kupujący, nabywający jedno dobro, a wielu sprzedawców. Sprzeda najzdolniejszy do wymiany sprzedawca, tj. szacujący swoje dobro w stosunku do dobra, stanowiącego cenę najniżej. cena ustali się między wartością podmiotową wymienną najzdolniejszego do wymiany spośród sprzedawców, którzy odpadli od niej, przy czym dodatkowa górną granicę stanowi wartość podmiotowa wymienna kupującego.
4. Obustronna konkurencja. Mamy tu do czynienia z jednorodnym dobrem oraz z dużą ilością sprzedających i kupujących, przy czym każdy kupuje i sprzedaje tylko jedno dobro, a w skutek konkurencji ustala się na rynku jedna cena. Nabędą i sprzedadzą najzdolniejsi do wymiany. Z każdej strony dochodzi do wymiany tylu jej uczestników, ile jest par, wewnątrz których każdy kupujący szacuje dobro na większą sumę dobra, stanowiącego cenę niż sprzedawca. Daje to w rezultacie maksymalną liczbę możliwych transakcji. Cena ustali się w obrębie ograniczonym z góry przez szacunki ostatniego doszłego do wymiany nabywcy i najzdolniejszego do wymiany, a odpadłego od niej, sprzedawcy, a od dołu przez szacunki najmniej zdolnego do wymiany sprzedawcy spośród tych, którzy doszli do niej i najzdolniejszego do wymiany spośród nabywców, którzy od niej odpadli. Cena jest ograniczona i ustalona przez wartości podmiotowe wymienne dwóch par granicznych.

Teoria kapitału

Punktem wyjścia jest twierdzenie, że istnieją tylko dwa elementarne czynniki produkcji – ziemia i praca. Kapitał jest czynnikiem pochodnym, który tylko wiąże czynniki elementarne i umożliwia realizację wydłużonych w czasie, ale przynoszących wyższe efekty, procesów produkcji. Czynnik czasu ułatwia zrozumienie istoty zysku z kapitału i natury procentu.

Bohm-Bawerk ujmuje kapitał jako ogół produkowanych środków produkcji, czyli produktów pośrednich. Wyłączona jest z niego ziemia. Odróżnia dwa rodzaje kapitału: społeczny i prywatny. Społecznym są dobra, które przynoszą społeczeństwu dochód przez produkcję. Jest to więc inaczej kapitał produkcyjny. Kapitał prywatny czyli zarobkowy przynosi dochód jednostce. Na kapitał społeczny składają się urządzenia melioracyjne i inwestycyjne na ziemi, o ile zachowują samodzielność, budowle o charakterze produkcyjnym, maszyny i narzędzia, zwierzęta używane w produkcji, surowce i materiały pomocnicze w produkcji, dobra spożywcze znajdujące się u producentów i kupców w postaci zapasów, pieniądze.

Niektórzy przedstawiciele szkoły psychologicznej nie włączają dwóch ostatnich dóbr do tego kapitału. Autor broni jednak swoich tez twierdząc, że służą one do realizowania okrężnych dóbr produkcyjnych i powiększają produkcyjność innych rzeczowych dóbr technicznie produkcyjnych. Przeciwstawia się wliczaniu do kapitału społecznego zapasów środków utrzymania w posiadaniu robotników. W skład kapitału prywatnego wchodzi siedem poprzednich plus trwałe dobra konsumpcyjne, używane do uzyskiwania dochodu i dobra konsumpcyjne, zaliczkowane robotnikom. Nie wchodzą natomiast patenty, wartość firmy, prawa i stosunki.

Kapitał nie jest samodzielnym, lecz pochodnym czynnikiem produkcji. Funkcja kapitału w produkcji polega na tym, że wiąże on w sobie siły naturalne, którym zawdzięcza swe pochodzenie, a w pracy swej dalszej wyzwala nowe siły. Nie posiada on samodzielnej produkcyjności, ponieważ jest ona natury gospodarczej, pośredniej bardziej wydajnej, a nie natury fizycznej. Kapitał powstaje przez oszczędność i produkcyjne zużycie sił produkcyjnych. Oszczędza się środki spożycia, ale przez to zaoszczędza się siły produkcyjne, którymi można produkować dobra kapitałowe. Tylko wyjątkowo oszczędza się bezpośrednio dobra kapitałowe np. ziarno siewne. Dla uzyskania więc dobra kapitałowego musi wystąpić zmniejszenie spożycia, przy czym zużywa się przychód mniejszej ilości sił produkcyjnych od przyrastających wskutek uzyskania dobra kapitałowego.

Teoria procentu

Teoria procentu – opiera się na stosunku przyszłości do teraźniejszości. Bohm twierdzi, że dobra teraźniejsze posiadają z reguły wyższą subiektywna wartość od dóbr przyszłych tego samego rodzaju i liczby. Ponieważ wynik subiektywnych ocen wartości określa przedmiotową wartość wymienną i cenę, przeto z reguły dobra teraźniejsze posiadają także wyższą wartość wymienną i cenę od dóbr przyszłych tego samego rodzaju i liczby. Istnieje zatem nadwyżka wartości dóbr teraźniejszych w stosunku do dóbr przyszłych, która stanowi procent.

Istnieją trzy przyczyny wyższej oceny dóbr teraźniejszych od przyszłych: ekonomiczna, psychologiczna i technologiczna. Istota przyczyny ekonomicznej leży w różności stosunku zapotrzebowania i jego pokrycia u podmiotów gospodarczych w różnych okresach czasu. Przyczyna psychologiczna polega na tym, że wśród ludzi występuje niedocenienie przyszłych potrzeb i środków służących do ich zaspokojenia. Przyczyna technologiczna polega na tym, że z reguły dobra teraźniejsze z powodów technicznych są doskonalszymi środkami zaspokajania potrzeb i dostarczają wyższych granicznych użytków. Dwie pierwsze przyczyny działają kumulatywnie przy ustalaniu nadwyżki wartości dóbr teraźniejszych do przyszłych. Trzecia działa alternatywnie.

W procesie wymiany następuje na rynku niwelacja indywidualnej nadwyżki wartości. decydująca staje się nadwyżka końcowa. Niwelacja ta ustala równocześnie niższą wartość dóbr przyszłych w równomiernym stosunku do ich czasowej odległości, czyniąc nadwyżkę zależną od długości okresu czasu. Na tej nadwyżce opiera się stopa procentowa, która wykazuje tendencję do jednolitości. Istnieją wprawdzie odrębne rynki kapitału, ale wszystkie stopy procentowe są z sobą powiązane i na siebie oddziaływują, wobec czego istnieje tendencja do jednolitości stóp i można mówić teoretycznie o jednolitej stopie procentowej.

Gdyby występowała zbyt duża rozpiętość stóp procentowych w zależności od długości okresu kredytu i przeznaczenia kapitału, to różnice byłyby wyrównywane przez czas, czyli spekulację za pomocą terminowych transakcji kupna i sprzedaży. Procent występuje w różnych postaciach, w związku z czym przyczyny jego kształtowania są różne. Przy procencie od pożyczek pieniężnych, czyli przy procencie pochodnym następuje wymiana dóbr teraźniejszych na przyszłe i różnica cen stanowi procent. Przy procencie, uzyskiwanym przez przedsiębiorców w produkcji zasada pozostaje ta sama. Dobra teraźniejsze dalszych rzędów czerpią swą użyteczność z przyszłego produktu. Ich wartość jest mniejsza od obecnej wartości dóbr pierwszego rzędu. Gdy produkty staja się teraźniejszymi to rośnie ich wartość. Ów przyrost wartości stanowi procent. Procent od dóbr trwałych - wartość tych dóbr równa się sumie ich użytków przyszłych w czasie. Utrata wartości w ciągu roku używania równa się wartości najbardziej oddalonego użytku. Uzyskuje się w zamian wartość najbliższego użytku. Ta ostatnia stanowi przychód, który po odjęciu wartości najbardziej oddalonego użytku daje dochód czyli procent.