Adam Smith - pierwszy nowoczesny ekonomista (II)

3. Podstawą światopoglądu Smitha jest teza, że naturalne skłonności są dla człowieka najbardziej korzystne

Koncepcja Smitha interesu osobistego zawiera w sobie następujące założenia metodologiczne: zasadę egoizmu i kryjącą się pod nią zasadę gospodarczości, zasadę indywidualizmu poznawczego, zagadnienie zgodności interesu osobistego z interesem społecznym. Działanie interesu osobistego zapewnia pewnego rodzaju spontaniczność i automatyzm dostosowania się do siebie wszystkich zjawisk gospodarczych.

Smith sądził, że gdy człowiek decyduje się na działalność gospodarczą, to będzie w trakcie jej dążył do osiągnięcia maksimum celu za pomocą minimum środków. Indywidualizm poznawczy – analiza działania jednostki daje obraz społeczeństwa ponieważ jest ono sumą jednostek. Celem istnienia społeczeństwa jest realizacja dobrobytu i szczęścia jednostki.

Smith uważał, że interes jednostki stanowi najlepszy bodziec do działalności gospodarczej. Człowiek dąży do osiągnięcia własnych korzyści. Człowiek przedkłada własne korzyści nad korzyści społeczne. Zgodność interesów prywatnych z interesem publicznym. Człowiek najlepiej sam dba o własne interesy. Przedsiębiorca, kupiec zatrudnia ludzi, produkuje surowce mając na uwadze swój własny interes, a to jest korzystne z punktu widzenia społecznego. Interes własny działa jak siła napędzająca, kierująca ludzi do takiej pracy, za jaką społeczeństwo jest skłonne im płacić. Interes własny motywuje ludzi do działania.

Zgodność interesu osobistego, indywidualnego z interesem społecznym wymusza działanie mechanizmu rynkowego tzw. niewidzialna ręka rynku. Jest to zbiór sił działających na rynku, wymuszających od gospodarujących konkretne zachowania i postępowania, siły które zapewniają samoczynny rozwój gospodarczy, koordynują zachowania ludzi, wpływają na ich decyzje i działania gospodarcze.

Rola teorii „niewidzialnej ręki rynku” w regulacji procesów gospodarczych

Rynek działa dobroczynnie jeśli panuje tu prawo i sprawiedliwość. Jest dziełem ludzkim, działa w sposób właściwy, kiedy konkurencja nie jest ograniczona przez umowy, monopol i przywileje. Szkołę klasyczną od fizjokratów różni odmienna filozofia społeczna. Fizjokraci stoją na straży tzw. prawa natury, które działa wg naturalnego, narzuconego „z góry” porządku. Szkoła klasyczna uważa, że nie istnieje ustalony „z góry” porządek społeczny, a prawa są dziełem ludzkim. Źle ocenia szkoła klasyczna kupców, przemysłowców. Mówi, że konkurencja broni partnera przed wyzyskiem, a monopol to wróg dobrej gospodarnosci.

Homo oeconomicus i interes osobisty, wolność i własność jako podstawy liberalizmu gospodarczego.

Smith rozwija koncepcję człowieka ekonomicznego. Wg Smitha w sprawach gospodarczych człowiek jest egoistą i dąży do maksymalnych osobistych korzyści. Główny cel działania to korzyść ekonomiczna, dochód wyrażony w pieniądzu. Większość jednostek wyraża takie działania. Koncepcja Smitha staje się podstawą teoretycznego systemu liberalizmu gospodarczego, u podstaw tej koncepcji tkwi teoria homo oeconomicus. Kierowanie się przez większość jednostek zasadą korzyści materialnych nadaje masowy charakter reakcjom ludzi na określone bodźce. Z masowych działań ludzi rodzą się prawidłowości ekonom. Przesłanką zrodzoną przez te prawidłowości jest swoboda działania jedn. gosp., a więc wolna konkurencja.

Siły działające na rynku to przede wszystkim konkurencja. To ona wymusza pewne racjonalne zachowania. Konkurencja czyli sprzeczność interesów podmiotów występujących na rynku. Każdy z nich chce zdobyć jak najwięcej dla siebie, nie myśląc o społecznych konsekwencjach; a zatem każdy z nich ma do czynienia z grupą podobnie motywowanych osobników, którzy dążą dokładnie do tego samego, czyli wykorzystania chciwości bliźniego. Te egoistyczne motywy postępowania w wyniku wzajemnego oddziaływania ulegają przekształceniu, aby doprowadzić do najmniej oczekiwanego skutku; do harmonii społecznej.

Inną siłą koordynującą zachowania ludzi są ceny. Informują one o kierunkach zyskowności, informują o rzadkości dóbr. Całokształt tych sił prowadzi jednostkę ku korzyściom publicznym, ogólnospołecznym. Prawa rynku nie tylko wyznaczają konkurencyjne ceny na wyroby, ale zapewniają dostosowanie się producentów do wielkości społecznego zapotrzebowania na towary.

Smith widział też inne powody do jak największej wolności gospodarczej, to dbałość o własne interesy. Uważał, że lepiej zostawić sprawy własnemu biegowi. Domagał się również decentralizacji decyzji gospodarczych. Wyrażał wiarę, iż niewidzialna ręka rynku godzi w interesy jednostki bardziej niż decentralizacja. Rynek po prostu spaja społeczeństwo, spaja jednostki w jeden organizm społeczno-gospodarczy. Argumentem Smitha był proces akumulacji kapitału, który determinuje rozmiary potencjalnej działalności produkcyjnej. Nie można siłą zmusić gospodarki, by rozwój był szybszy niż to dzieje się naturalnie. Rozwój ten nie będzie odpowiadał kapitałom, będzie to coś sztucznego. Nie można rozwijać gospodarki ponad stan. A.Smith postulował o ograniczenie roli państwa w życiu gospodarczym. Jego koncepcja to państwo w roli „nocnego stróża”.

Tomasz Hops – angielski myśliciel polityczny, w swoim dziele pt. „Lewiatan” napisał, że życie człowieka bez państwa było by samotne, nędzne i okrutne. Stworzenie państwa jest zakończeniem wojny wszystkich przeciwko wszystkim. Państwo jest kompromisem, który ludzie zawierają aby otrzymać bezpieczeństwo i pokój. Istnienie państwa jest niezbędnym warunkiem przeżycia.

Koncepcja Adama Smitha: państwo jako stróż nocny

Państwo powstało w momencie podziału społeczeństwa na ludzi biednych i bogatych. Pojawia się więc niebezpieczeństwo, że biedni będą chcieli okraść bogatych, zabrać im coś by sami mogli stać się bogatymi, bogaci zaś staną się biedni. Zadaniem państwa jest obrona społeczeństwa przed gwałtami i napaścią. Monarcha ma obowiązek ochrony przed agresją każdego członka społeczeństwa. Ma obowiązek budowy i utrzymywania tych budynków, których budowa i utrzymywanie nie leży w interesie jednostki.

Funkcje państwa:

• sankcjonowanie porządku i obrona przed zagrożeniami z zewnątrz i wewnątrz, pomocne w tym są niezawisłe sądy;
• powinno utrzymywać instytucje użyteczności publicznej.

Smith był obrońcą wolnego rynku. Ogólny wniosek to stworzyć warunku pozwalające na wolną grę rynkową. W jego poglądach jest pewna sprzeczność. Uważał, iż lepiej jest apelować do egoizmu ludzi niż do ich życzliwości. Jeśli chcemy aby nasz obraz u innych ludzi był pozytywny, staramy się być życzliwi. Rynek zaś sprawdza jakość swojej pracy w postaci wynagrodzenia. Przyglądamy się sobie poprzez dwa zwierciadła: społeczeństwa i rynku i dopiero łączna ocena wyznacza kierunek naszych działań. To postępowanie zgodne z przyjętymi normami. Takie zachowanie nie narusza obowiązujących reguł postępowania. Ludzie posiadają pewne normy zachowania, mechanizm rynkowy wymusza także zachowania, które chociaż są podyktowane egoistycznymi pobudkami, ostatecznie kierują jednostkę w pożądanym społecznie kierunku.